આદિવાસી અધિકારો અને બંધારણીય જોગવાઈઓ પર રાષ્ટ્રીય પરિષદ
#GS-1 #સંસ્કૃતિ #આદિવાસી સંસ્કૃતિ #ભારતીય સમાજ #નબળા વર્ગો #GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્રીય જનજાતીય બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા આદિવાસી અધિકારો અને તેમની કાનૂની સુરક્ષા માટે નવી દિલ્હી ખાતે રાષ્ટ્રીય પરિષદ યોજવામાં આવી હતી.
- શિક્ષણ અને રોજગારમાં અનામત કલમ 15(4) અને કલમ 16(4) આપે છે, જ્યારે અધિકારોના રક્ષણ માટે કલમ 338A હેઠળ NCST કાર્યરત છે.
- જંગલની જમીન અને સ્થાનિક સ્વશાસન માટે વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006 તેમજ પેસા કાયદો, 1996 સૌથી મહત્વના કાનૂની હથિયારો છે.
- આદિવાસીઓ પર થતા કોઈપણ સામાજિક શોષણ કે અત્યાચાર સામે SC/ST અત્યાચાર નિવારણ ધારો, 1989 હેઠળ કડક કાનૂની સુરક્ષા મળે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્રીય જનજાતીય બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા નવી દિલ્હીના SCOPE Complex ખાતે આદિવાસી સમુદાયોના બંધારણીય અધિકારો અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ પર એક રાષ્ટ્રીય પરિષદનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
પરિષદનો મુખ્ય હેતુ
- આ પરિષદનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જમીની સ્તરે આદિવાસીઓને પોતાના બંધારણીય અધિકારો મેળવવામાં કઈ મુશ્કેલીઓ પડે છે તે સમજવાનો અને તેના વ્યવહારુ ઉપાયો શોધવાનો હતો.
આદિવાસીઓ માટે બંધારણીય જોગવાઈઓ
- બંધારણની કલમ 15(4) અને કલમ 16(4) હેઠળ આદિવાસી સમુદાયો માટે શિક્ષણ અને સરકારી નોકરીઓમાં અનામત સહિતની ખાસ વ્યવસ્થા કરવાની સત્તા સરકારને મળે છે.
- કલમ 19(5) સરકારને એવો અધિકાર આપે છે કે તે આદિવાસીઓના હિતોની રક્ષા માટે સામાન્ય લોકોની અવરજવર કે મિલકત ખરીદવા પર જરૂરી નિયંત્રણો મૂકી શકે.
- કલમ 29 આદિવાસીઓની પોતાની આગવી બોલી, લિપિ અને સાંસ્કૃતિક ઓળખને જાળવી રાખવાની બંધારણીય ગેરંટી આપે છે.
- રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અંતર્ગત કલમ 46 સરકારને આદેશ આપે છે કે તે આદિવાસીઓના શિક્ષણ અને આર્થિક વિકાસને ટેકો આપે અને તેમને અન્યાય સામે રક્ષણ પૂરું પાડે.
- કલમ 342 દ્વારા રાષ્ટ્રપતિને રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અનુસાર ચોક્કસ સમુદાયોને અનુસૂચિત જનજાતિ તરીકે માન્યતા આપવાની સત્તા મળે છે.
- કલમ 338A હેઠળ રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ પંચ (NCST) ની રચના થઈ છે, જે આદિવાસીઓના બંધારણીય અધિકારો પર નજર રાખે છે અને તેમની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે.
- બંધારણની પાંચમી અનુસૂચિ દ્વારા આદિવાસી વિસ્તારો માટે ખાસ વહીવટી નિયમો, ટ્રાઈબ્સ એડવાઈઝરી કાઉન્સિલની રચના અને જમીન સંરક્ષણની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય માળખું
- વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006 હેઠળ જંગલમાં વસતા આદિવાસીઓને તેમની પરંપરાગત જમીન અને પેદાશો પર વ્યક્તિગત તેમજ સામૂહિક હક આપીને ઐતિહાસિક ભૂલો સુધારવામાં આવી છે.
- પેસા કાયદો, 1996 (PESA Act) અનુસૂચિત વિસ્તારોની ગ્રામસભાઓને સ્થાનિક સંસાધનો અને નિર્ણયો લેવાની વિશેષ સત્તા આપે છે.
- અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદો, 1989 આદિવાસીઓ પર થતા સામાજિક અત્યાચાર, ભેદભાવ અને શોષણ સામે કડક કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડે છે.