રાષ્ટ્રીય સફાઈ કર્મચારી આયોગ (NCSK): મુખ્ય ભૂમિકા અને કાર્યો
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #સુશાસન #સામાજિક ન્યાય #નબળા વર્ગો #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #પ્રિલિમ્સ
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રીય સફાઈ કર્મચારી આયોગ (NCSK) ની નવી નિમણૂકો જાહેર કરી છે, જેની મુદત 31 માર્ચ, 2028 સુધી રહેશે.
- 12 ઓગસ્ટ, 1994 ના રોજ કાયદાકીય સંસ્થા તરીકે શરૂ થયેલું આ આયોગ 29 ફેબ્રુઆરી, 2004 થી બિન-વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે કાર્યરત છે.
- આ આયોગ મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ એક્ટ, 2013 ની કલમ 31 હેઠળ નિયત વૈધાનિક દેખરેખની સત્તા ધરાવે છે.
- ગટરમાં સફાઈ દરમિયાન મૃત્યુના કિસ્સામાં રૂ. 30 લાખ અને કાયમી દિવ્યાંગતા માટે રૂ. 10 લાખથી રૂ. 20 લાખ નું વળતર અપાવવા આયોગ કાર્ય કરે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેન્દ્રીય સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ દ્વારા રાષ્ટ્રીય સફાઈ કર્મચારી આયોગ (NCSK) ના અધ્યક્ષ તરીકે શ્રી ભગવત પ્રસાદ મકવાણા, ઉપાધ્યક્ષ તરીકે શ્રી કેશવ બિહારી અને અન્ય ત્રણ સભ્યોની નિમણૂક કરવામાં આવી છે.
- આ તમામ નિમણૂકો 31 માર્ચ, 2028 સુધી અમલમાં રહેશે, જે વર્તમાન 10મા આયોગ ની મુદત પૂરી કરશે.
આયોગ વિશે
- NCSK એ કેન્દ્રીય સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા મંત્રાલય હેઠળ કામ કરતી એક બિન-વૈધાનિક સંસ્થા છે. આ સંસ્થા દેશભરના સફાઈ કર્મચારીઓ અને હાથથી મળ ઉપાડતા કામદારોના અધિકારો, સામાજિક-આર્થિક પુનર્વસન અને ગરિમા માટે કાર્ય કરે છે.
સ્થાપના અને ઇતિહાસ
- આ આયોગની સ્થાપના સૌપ્રથમ 12 ઓગસ્ટ, 1994 ના રોજ નેશનલ કમિશન ફોર સફાઈ કરમચારીઝ એક્ટ, 1993 હેઠળ કાયદાકીય સંસ્થા તરીકે કરવામાં આવી હતી.
- આ કાયદો 29 ફેબ્રુઆરી, 2004 ના રોજ પૂરો થયા બાદ, કેન્દ્ર સરકારે ઠરાવો પસાર કરીને આ સંસ્થાને ચાલુ રાખી છે અને હાલ તેની મુદત 31 માર્ચ, 2028 સુધી લંબાવવામાં આવી છે.
આયોગનું માળખું
- આ આયોગમાં એક અધ્યક્ષ (જેમને કેન્દ્રીય રાજ્યમંત્રીનો દરજ્જો મળે છે), એક ઉપાધ્યક્ષ અને પાંચ સભ્યો હોય છે, જેમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા સભ્ય હોવી ફરજિયાત છે. આ ઉપરાંત વહીવટી કામગીરી માટે સંયુક્ત સચિવ સ્તરના એક સચિવ પણ હોય છે.
મુખ્ય ઉદ્દેશો
- સફાઈ કામદારો અને તેમના પરિવારો સામેના સામાજિક અને આર્થિક ભેદભાવો દૂર કરવા, ગટર સફાઈની જોખમી પ્રથા બંધ કરાવવી, સુરક્ષા સાધનો સુનિશ્ચિત કરવા અને તેમનું યોગ્ય પુનર્વસન કરવું એ આ આયોગનો મુખ્ય હેતુ છે.
મુખ્ય કાર્યો
- આયોગ સફાઈ કામદારો માટે સમાન તકો અને સુવિધાઓ વધારવા કેન્દ્ર સરકારને નીતિગત ભલામણો મોકલે છે અને કલ્યાણકારી યોજનાઓનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
- તે સફાઈ કામદારોની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને નિયમોના ઉલ્લંઘન કે બેદરકારીના કિસ્સામાં પોતાની મેળે (સુઓ મોટુ) પગલાં પણ લઈ શકે છે.
- નગરપાલિકાઓ, પંચાયતો અને ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરોમાં કામદારોની સુરક્ષા, લઘુત્તમ વેતન અને સલામતી સાધનોનું સ્થળ પર જઈને નિરીક્ષણ કરે છે.
- તે મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ એક્ટ, 2013 ની કલમ 31 હેઠળ મળેલી સત્તા મુજબ કાયદાના અમલ પર નજર રાખે છે અને સરકારોને સલાહ આપે છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટ ના આદેશ મુજબ ગટરમાં મૃત્યુ પામેલા કામદારના પરિવારને રૂ. 30 લાખ અને કાયમી દિવ્યાંગતાના કિસ્સામાં રૂ. 10 લાખથી રૂ. 20 લાખ નું વળતર અપાવવાનું કામ સંભાળે છે.
મહત્વ
- આ આયોગ ગટર અને સેપ્ટિક ટેન્કની જોખમી સફાઈ રોકવા માટે સ્થાનિક તંત્ર, કોન્ટ્રાક્ટરો અને સરકારી વિભાગોની જવાબદારી નક્કી કરે છે.
- તે સીધી કાનૂની દરમિયાનગીરી અને ફિલ્ડ વિઝિટ દ્વારા સફાઈ કર્મચારીઓના મૂળભૂત અધિકારો અને સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરે છે.