નંદા દેવી બાયોસ્ફિયર દશકીય મોનિટરિંગ ઝુંબેશ 2026
#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #ભૂગોળ #ભૌતિક ભૂગોળ #નકશા નિર્માણ #વન્યજીવન #આપત્તિ વ્યવસ્થાપન
મુખ્ય મુદ્દા
- વર્ષ 2026 ના મોનિટરિંગ સર્વે અનુસાર નંદા દેવી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ ના કોર વિસ્તારમાં છેલ્લા દસ વર્ષ દરમિયાન ભૂસ્ખલનના જોખમી ક્ષેત્રો લગભગ બમણા થઈ ગયા છે.
- ઉત્તરાખંડમાં 6,407 ચોરસ કિમી માં ફેલાયેલા આ રિઝર્વમાં નંદા દેવી નેશનલ પાર્ક અને વેલી ઑફ ફ્લાવર્સ નેશનલ પાર્ક આવેલા છે, જે બંને સંયુક્ત રીતે UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે.
- આ વિસ્તારની ઊંચાઈ 1,800 મીટર થી લઈને 7,817 મીટર નંદા દેવી શિખર સુધી ફેલાયેલી છે, જેમાં 30 થી વધુ સક્રિય ગ્લેશિયર આવેલા છે.
- હિમ દીપડા અને કસ્તુરી મૃગ જેવા વન્યજીવોના રક્ષણ માટે વર્ષ 1983 થી આ રિઝર્વના કોર ઝોનમાં માનવીય પ્રવેશ અને ટ્રેકિંગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકેલો છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ઉત્તરાખંડ વન વિભાગ અને વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા (WII) એ સાથે મળીને નંદા દેવી બાયોસ્ફિયર ડેકેડલ મોનિટરિંગ કેમ્પેઈન 2026 હાથ ધર્યું છે.
- આ નવા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે સુરક્ષિત કોર વિસ્તારમાં ભૂસ્ખલન થવાની શક્યતા ધરાવતા વિસ્તારો છેલ્લા દસ વર્ષમાં લગભગ બમણા થઈ ગયા છે.
નંદા દેવી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ વિશે
- આ હિમાલયનો અત્યંત ઊંચો અને સંવેદનશીલ વિસ્તાર છે, જેને યુનેસ્કોના Man and the Biosphere (MAB) કાર્યક્રમ હેઠળ માન્યતા મળેલી છે.
- આ રિઝર્વમાં બે મુખ્ય કોર ઝોન આવેલા છે: નંદા દેવી નેશનલ પાર્ક અને વેલી ઑફ ફ્લાવર્સ નેશનલ પાર્ક, જે સંયુક્ત રીતે UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ તરીકે જાહેર થયેલા છે.
સ્થાન અને ભૌગોલિક સ્થિતિ
- આ અભયારણ્ય ઉત્તરાખંડ ના ગઢવાલ અને કુમાઉ હિમાલયના ત્રણ જિલ્લાઓ ચમોલી, પિથોરાગઢ અને બાગેશ્વરમાં કુલ 6,407 ચોરસ કિમી જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.
- આ આખો પ્રદેશ અલકનંદા નદીના ઉપરના સ્ત્રાવ ક્ષેત્ર એટલે કે કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં સ્થિત છે.
મહત્વપૂર્ણ ઇતિહાસ
- વર્ષ 1982 માં સંજય ગાંધી નેશનલ પાર્ક તરીકે આ પાર્કની સ્થાપના થઈ હતી, જેનું નામ પછીથી બદલીને નંદા દેવી નેશનલ પાર્ક રાખવામાં આવ્યું.
- અહીંની નાજુક કુદરતી સંપત્તિને બચાવવા માટે સરકારે વર્ષ 1983 થી કોર ઝોનમાં ટ્રેકિંગ, પર્વતારોહણ અને સામાન્ય લોકોની અવરજવર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.
- યુનેસ્કોએ વર્ષ 1988 માં તેને UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ જાહેર કર્યું, અને આગળ જતાં વર્ષ 2005 માં વેલી ઑફ ફ્લાવર્સને પણ આ યાદીમાં જોડી દેવામાં આવ્યું.
- ત્યારબાદ વર્ષ 2004 માં આ રિઝર્વને યુનેસ્કોના MAB નેટવર્કમાં સત્તાવાર રીતે સ્થાન મળ્યું.
રિઝર્વની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- અહીંની ઊંચાઈ 1,800 મીટર થી શરૂ થઈને સીધી 7,817 મીટર સુધી પહોંચે છે, જેમાં ભારતનું બીજું સૌથી ઊંચું શિખર નંદા દેવી આવેલું છે.
- આ પ્રદેશ સૂકા ઝંસ્કાર પર્વતો અને વરસાદી ગ્રેટ હિમાલય વચ્ચે આવેલો હોવાથી અહીં પાઈન-દેવદારના જંગલો, બુગ્યાલ નામના ઘાસના મેદાનો અને બરફના પહાડો એકસાથે જોવા મળે છે.
- વનસ્પતિની વાત કરીએ તો અહીં 1,000 થી વધુ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ છે, જેમાં 55% હિમાલયની દેશી અને 10% માત્ર આ જ પ્રદેશમાં મળતી પ્રજાતિઓ છે.
- આ રિઝર્વ હિમ દીપડા, કસ્તુરી મૃગ, ભરલ એટલે કે બ્લુ શીપ, હિમાલયન કાળા રીંછ અને બદામી રીંછ જેવા દુર્લભ જંગલી પ્રાણીઓનું સુરક્ષિત ઘર છે.
- અહીં રિષી, ત્રિશૂલ અને રામાણી જેવા 30 થી વધુ હિમનદીઓ એટલે કે ગ્લેશિયર છે, જેમાંથી નીકળતી ઋષિ ગંગા આગળ જઈને ધૌલીગંગા અને અલકનંદા નદીને મળે છે.
મહત્વ
- છેલ્લા ઘણા દાયકાઓથી માનવીય દખલ અને પશુ ચરાણ સંપૂર્ણ બંધ હોવાથી ગ્લેશિયર ઓગળવાની પ્રક્રિયા અને ક્લાઈમેટ ચેન્જનો અભ્યાસ કરવા માટે આ જગ્યા વિજ્ઞાનીઓ માટે પ્રયોગશાળા સમાન છે.
- વર્ષ 2021 ની ઋષિ ગંગા હોનારત પછી, ગ્લેશિયર અને હિમ સરોવરો પર નજર રાખીને નીચેના વિસ્તારો માટે પૂરની ચેતવણી આપતી વ્યવસ્થા વધારે મજબૂત બનાવવામાં મદદ મળે છે.