મોડિફાઇડ ઉડાન યોજના: ભારતમાં પ્રાદેશિક હવાઈ જોડાણનો વિસ્તાર
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #સરકારી નીતિઓ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દેશના અંતરિયાળ વિસ્તારો વચ્ચે હવાઈ જોડાણ મજબૂત કરવા અને જૂની યોજનાની સફળતા આગળ વધારવા સરકારે **મોડિફાઇડ ઉડાન યોજના** શરૂ કરી છે.
મોડિફાઇડ ઉડાનના મુખ્ય લક્ષણો
- **કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26** માં જાહેર થયેલી આ **મોડિફાઇડ ઉડાન યોજના**, મૂળ **ઉડાન (ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક)** યોજનાનું નવું અને સુધારેલું રૂપ છે. તેનો મુખ્ય હેતુ નાના શહેરો સુધી હવાઈ મુસાફરી સસ્તી બનાવવી અને એરપોર્ટના માળખાનો લાંબા ગાળાનો વિકાસ કરવાનો છે.
- આ નવો કાર્યક્રમ નાણાકીય વર્ષ **2026-27 થી 2035-36** સુધી એટલે કે **10 વર્ષ** માટે ચાલશે, જેના માટે **₹28,840 કરોડ** નું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે.
- તેમાં નાના શહેરોમાં એરપોર્ટની સુવિધાઓ વધારવા, કામગીરી ચલાવવા માટે આર્થિક મદદ આપવા અને એરલાઇન સેવાઓ મુનાફાકારક બને તે પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.
- આ યોજનામાં દુર્ગમ અને પહાડી વિસ્તારો સુધી પહોંચવા માટે **હેલિકોપ્ટર**, **હેલિપેડ** અને **ખાસ વિમાનો** માટે મદદ આપવાની જોગવાઈ છે.
મોડિફાઇડ ઉડાનની જરૂરિયાત
- **ઓક્ટોબર 2016** માં શરૂ થયેલી મૂળ ઉડાન યોજના હેઠળ **663 રૂટ** ચાલુ કરાયા હતા અને **162.47 લાખથી વધુ મુસાફરોએ** તેનો લાભ લીધો હતો, છતાં પણ રૂટ ચાલુ રાખવામાં ઘણી આર્થિક મુશ્કેલીઓ આવી હતી.
- **ભારતના કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG)** ના રિપોર્ટ મુજબ, સરકારી સબસિડીનો સમય પૂરો થયા પછી માત્ર **7% થી 10%** રૂટ જ આર્થિક રીતે જાતે ચાલી શક્યા હતા.
- શરૂઆતની યોજનામાં સબસિડી માટે માત્ર **ત્રણ વર્ષની મર્યાદા** હતી, જે નાના શહેરોમાં એરલાઇન્સ માટે નફાકારક બજાર ઊભું કરવા માટે પૂરતી ન હતી.
- **2017** થી શરૂ કરાયેલા **663 રૂટ** માંથી **ફેબ્રુઆરી 2026** સુધીમાં **327 રૂટ** બંધ થઈ ગયા હતા.
- આ ઉપરાંત, યોજના હેઠળ ફરી શરૂ કરાયેલા **95 એરપોર્ટ** માંથી **15 એરપોર્ટ** પર વિમાન સેવાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ હતી.
મોડિફાઇડ ઉડાનના મુખ્ય ઘટકો
- આ યોજના હેઠળ નાના શહેરોને દેશના હવાઈ નેટવર્ક સાથે જોડવા માટે **આઠ વર્ષમાં** **₹12,159 કરોડ** ના ખર્ચે **100 નવા એરપોર્ટ** વિકસાવવામાં આવશે.
- જે એરપોર્ટ ફક્ત **રીજનલ કનેક્ટિવિટી સ્કીમ (RCS)** હેઠળ ચાલે છે અને તેમની આવક ઓછી છે, તેમને **ત્રણ વર્ષ** માટે કામગીરી અને જાળવણી મદદ મળશે. આ મદદ એરપોર્ટ દીઠ વાર્ષિક વધુમાં વધુ **₹3.06 કરોડ** અને હેલિપોર્ટ કે વોટર એરોડ્રોમ માટે વાર્ષિક **₹0.90 કરોડ** રહેશે.
- આ જાળવણી સબસિડી માટે **₹2,577 કરોડ** ફાળવાયા છે, જેનાથી દેશભરના આશરે **441 એરપોર્ટ, હેલિપોર્ટ અને વોટર એરોડ્રોમ** ને મદદ મળશે.
- પહાડી અને દુર્ગમ વિસ્તારો જ્યાં મોટા એરપોર્ટ બનાવવો મુશ્કેલ છે, ત્યાં **₹3,661 કરોડ** ના ખર્ચે **આઠ વર્ષમાં** **200 આધુનિક હેલિપેડ** બનાવાશે, જેમાં દરેક હેલિપેડ પાછળ **₹15 કરોડ** નો ખર્ચ થશે.
- શરૂઆતમાં મુસાફરોની ઓછી સંખ્યા ધરાવતા રૂટ પર એરલાઇન્સની ખોટ પૂરવા માટે **દસ વર્ષમાં** **₹10,043 કરોડ** ની વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (**VGF**) આપવામાં આવશે.
- સ્વદેશી વિમાન ક્ષમતા વધારવા માટે પવન હંસ કંપની સાથે બે હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (**HAL**) ના **ધ્રુવ હેલિકોપ્ટર** અને અલાયન્સ એર સાથે બે **HAL ડોર્નિયર વિમાનો** મુકવામાં આવશે.
ઉડાન યોજનાની મુખ્ય સિદ્ધિઓ
- દેશના સામાન્ય નાગરિકો માટે હવાઈ મુસાફરી સરળ અને સસ્તી બનાવવા માટે **ઓક્ટોબર 2016** માં **ઉડાન (ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક)** યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી.
- ભારતમાં ચાલુ એરપોર્ટની સંખ્યા **2014** માં **74** હતી તે વધીને **15 જુલાઈ 2026** સુધીમાં **165** થઈ ગઈ છે, જેનાથી ભારત વિશ્વનું **ત્રીજું સૌથી મોટું સ્થાનિક એવિએશન માર્કેટ** બન્યું છે.
- આ યોજના હેઠળ દેશના **95 એરપોર્ટ, હેલિપોર્ટ અને વોટર એરોડ્રોમ** ને જોડતા **679 રૂટ** શરૂ કરાયા છે, જેમાં **3.58 લાખથી વધુ ફ્લાઇટ્સ** દ્વારા **1.68 કરોડથી વધુ મુસાફરોએ** મુસાફરી કરી છે.
- આ યોજનાથી **તેજપુર**, **પાસીઘાટ**, **દીવ**, **પીથોરાગઢ** અને **રાઉરકેલા** જેવા દૂરના, પહાડી અને ટાપુ વિસ્તારોમાં હવાઈ સેવા પહોંચી છે.
- તેનાથી મુસાફરીનો સમય ઘટ્યો છે, સ્થાનિક પ્રવાસન અને વેપારને વેગ મળ્યો છે તેમજ કટોકટીમાં તબીબી સેવાઓ મેળવવી સરળ બની છે.
- મુસાફરોની સુવિધા માટે **ઉડાન યાત્રી કેફે**, પુસ્તકો વાંચવા માટે **ફ્લાયબ્રેરી** અને **મફત વાઇ-ફાઇ** જેવી સુવિધાઓ પણ શરૂ કરવામાં આવી છે.
નિષ્કર્ષ
- **મોડિફાઇડ ઉડાન** યોજના ભારતના પ્રાદેશિક એવિએશન ક્ષેત્રને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જશે, કારણ કે તે નવું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્વદેશી ક્ષમતા મજબૂત કરે છે.
- આ યોજનાથી દેશના તમામ નાના-મોટા વિસ્તારો સુધી ઝડપી પરિવહન સુવિધા પહોંચશે અને પ્રાદેશિક આર્થિક વિકાસને બળ મળશે.