મોડિફાઇડ ઉડાન યોજના: ભારતમાં પ્રાદેશિક હવાઈ જોડાણનો વિસ્તાર
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #સરકારી નીતિઓ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દેશના અંતરિયાળ વિસ્તારો વચ્ચે હવાઈ જોડાણ મજબૂત કરવા અને જૂની યોજનાની સફળતા આગળ વધારવા સરકારે મોડિફાઇડ ઉડાન યોજના શરૂ કરી છે.
મોડિફાઇડ ઉડાનના મુખ્ય લક્ષણો
- કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 માં જાહેર થયેલી આ મોડિફાઇડ ઉડાન યોજના, મૂળ ઉડાન (ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક) યોજનાનું નવું અને સુધારેલું રૂપ છે. તેનો મુખ્ય હેતુ નાના શહેરો સુધી હવાઈ મુસાફરી સસ્તી બનાવવી અને એરપોર્ટના માળખાનો લાંબા ગાળાનો વિકાસ કરવાનો છે.
- આ નવો કાર્યક્રમ નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી 2035-36 સુધી એટલે કે 10 વર્ષ માટે ચાલશે, જેના માટે ₹28,840 કરોડ નું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે.
- તેમાં નાના શહેરોમાં એરપોર્ટની સુવિધાઓ વધારવા, કામગીરી ચલાવવા માટે આર્થિક મદદ આપવા અને એરલાઇન સેવાઓ મુનાફાકારક બને તે પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.
- આ યોજનામાં દુર્ગમ અને પહાડી વિસ્તારો સુધી પહોંચવા માટે હેલિકોપ્ટર, હેલિપેડ અને ખાસ વિમાનો માટે મદદ આપવાની જોગવાઈ છે.
મોડિફાઇડ ઉડાનની જરૂરિયાત
- ઓક્ટોબર 2016 માં શરૂ થયેલી મૂળ ઉડાન યોજના હેઠળ 663 રૂટ ચાલુ કરાયા હતા અને 162.47 લાખથી વધુ મુસાફરોએ તેનો લાભ લીધો હતો, છતાં પણ રૂટ ચાલુ રાખવામાં ઘણી આર્થિક મુશ્કેલીઓ આવી હતી.
- ભારતના કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG) ના રિપોર્ટ મુજબ, સરકારી સબસિડીનો સમય પૂરો થયા પછી માત્ર 7% થી 10% રૂટ જ આર્થિક રીતે જાતે ચાલી શક્યા હતા.
- શરૂઆતની યોજનામાં સબસિડી માટે માત્ર ત્રણ વર્ષની મર્યાદા હતી, જે નાના શહેરોમાં એરલાઇન્સ માટે નફાકારક બજાર ઊભું કરવા માટે પૂરતી ન હતી.
- 2017 થી શરૂ કરાયેલા 663 રૂટ માંથી ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 327 રૂટ બંધ થઈ ગયા હતા.
- આ ઉપરાંત, યોજના હેઠળ ફરી શરૂ કરાયેલા 95 એરપોર્ટ માંથી 15 એરપોર્ટ પર વિમાન સેવાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ હતી.
મોડિફાઇડ ઉડાનના મુખ્ય ઘટકો
- આ યોજના હેઠળ નાના શહેરોને દેશના હવાઈ નેટવર્ક સાથે જોડવા માટે આઠ વર્ષમાં ₹12,159 કરોડ ના ખર્ચે 100 નવા એરપોર્ટ વિકસાવવામાં આવશે.
- જે એરપોર્ટ ફક્ત રીજનલ કનેક્ટિવિટી સ્કીમ (RCS) હેઠળ ચાલે છે અને તેમની આવક ઓછી છે, તેમને ત્રણ વર્ષ માટે કામગીરી અને જાળવણી મદદ મળશે. આ મદદ એરપોર્ટ દીઠ વાર્ષિક વધુમાં વધુ ₹3.06 કરોડ અને હેલિપોર્ટ કે વોટર એરોડ્રોમ માટે વાર્ષિક ₹0.90 કરોડ રહેશે.
- આ જાળવણી સબસિડી માટે ₹2,577 કરોડ ફાળવાયા છે, જેનાથી દેશભરના આશરે 441 એરપોર્ટ, હેલિપોર્ટ અને વોટર એરોડ્રોમ ને મદદ મળશે.
- પહાડી અને દુર્ગમ વિસ્તારો જ્યાં મોટા એરપોર્ટ બનાવવો મુશ્કેલ છે, ત્યાં ₹3,661 કરોડ ના ખર્ચે આઠ વર્ષમાં 200 આધુનિક હેલિપેડ બનાવાશે, જેમાં દરેક હેલિપેડ પાછળ ₹15 કરોડ નો ખર્ચ થશે.
- શરૂઆતમાં મુસાફરોની ઓછી સંખ્યા ધરાવતા રૂટ પર એરલાઇન્સની ખોટ પૂરવા માટે દસ વર્ષમાં ₹10,043 કરોડ ની વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) આપવામાં આવશે.
- સ્વદેશી વિમાન ક્ષમતા વધારવા માટે પવન હંસ કંપની સાથે બે હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) ના ધ્રુવ હેલિકોપ્ટર અને અલાયન્સ એર સાથે બે HAL ડોર્નિયર વિમાનો મુકવામાં આવશે.
ઉડાન યોજનાની મુખ્ય સિદ્ધિઓ
- દેશના સામાન્ય નાગરિકો માટે હવાઈ મુસાફરી સરળ અને સસ્તી બનાવવા માટે ઓક્ટોબર 2016 માં ઉડાન (ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક) યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી.
- ભારતમાં ચાલુ એરપોર્ટની સંખ્યા 2014 માં 74 હતી તે વધીને 15 જુલાઈ 2026 સુધીમાં 165 થઈ ગઈ છે, જેનાથી ભારત વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું સ્થાનિક એવિએશન માર્કેટ બન્યું છે.
- આ યોજના હેઠળ દેશના 95 એરપોર્ટ, હેલિપોર્ટ અને વોટર એરોડ્રોમ ને જોડતા 679 રૂટ શરૂ કરાયા છે, જેમાં 3.58 લાખથી વધુ ફ્લાઇટ્સ દ્વારા 1.68 કરોડથી વધુ મુસાફરોએ મુસાફરી કરી છે.
- આ યોજનાથી તેજપુર, પાસીઘાટ, દીવ, પીથોરાગઢ અને રાઉરકેલા જેવા દૂરના, પહાડી અને ટાપુ વિસ્તારોમાં હવાઈ સેવા પહોંચી છે.
- તેનાથી મુસાફરીનો સમય ઘટ્યો છે, સ્થાનિક પ્રવાસન અને વેપારને વેગ મળ્યો છે તેમજ કટોકટીમાં તબીબી સેવાઓ મેળવવી સરળ બની છે.
- મુસાફરોની સુવિધા માટે ઉડાન યાત્રી કેફે, પુસ્તકો વાંચવા માટે ફ્લાયબ્રેરી અને મફત વાઇ-ફાઇ જેવી સુવિધાઓ પણ શરૂ કરવામાં આવી છે.
નિષ્કર્ષ
- મોડિફાઇડ ઉડાન યોજના ભારતના પ્રાદેશિક એવિએશન ક્ષેત્રને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જશે, કારણ કે તે નવું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્વદેશી ક્ષમતા મજબૂત કરે છે.
- આ યોજનાથી દેશના તમામ નાના-મોટા વિસ્તારો સુધી ઝડપી પરિવહન સુવિધા પહોંચશે અને પ્રાદેશિક આર્થિક વિકાસને બળ મળશે.