કેલિનિનગ્રાડ એક્સક્લેવ વિવાદ
#GS-2 #વર્તમાન પ્રવાહો #આંતરરાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- કેલિનિનગ્રાડ એ બાલ્ટિક સમુદ્ર પર આવેલો રશિયાનો ભારે સૈન્યથી સજ્જ વિસ્તાર છે, જે રશિયાની મુખ્ય જમીનથી અલગ છે અને નાટો દેશો પોલેન્ડ તથા લિથુઆનિયાની વચ્ચે આવેલો છે.
- આ વિસ્તાર વર્ષ 1945 ની પોટ્સડેમ કોન્ફરન્સ પછી સોવિયત યુનિયનને સોંપવામાં આવ્યો હતો અને વર્ષ 1946 માં તેનું નામ બદલીને મિખાઇલ કાલિનિન પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.
- તે રશિયા માટે ખૂબ જ મહત્વનું વ્યૂહાત્મક સ્થળ છે, જ્યાં બાલ્ટિસ્ક માં બારેમાસ બરફ વગરનું નૌકાસેના મથક અને ઇસ્કાન્દર-એમ જેવી આધુનિક મિસાઇલ સિસ્ટમ આવેલી છે.
- પોલેન્ડ અને લિથુઆનિયા વચ્ચે આવેલો સુવાલ્કી ગેપ નામનો સાંકડો રસ્તો બાલ્ટિક દેશોને નાટો સાથે જોડતી અત્યંત સંવેદનશીલ કડી છે.
- તાજેતરમાં ફિનલેન્ડ અને સ્વીડન નાટોમાં જોડાતા હવે કેલિનિનગ્રાડ સંપૂર્ણપણે નાટો દેશોથી ઘેરાઈ ગયું છે, જેનાથી રશિયા અને નાટો વચ્ચે સીધા સૈન્ય સંઘર્ષનું જોખમ વધી ગયું છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- રશિયાએ નાટો (NATO) ને કડક શબ્દોમાં રાજદ્વારી ચેતવણી આપી છે. રશિયાએ જણાવ્યું છે કે જો નાટો તેના બાલ્ટિક વિસ્તારમાં આવેલા કેલિનિનગ્રાડ વિસ્તારને અલગ કરવાનો પ્રયત્ન કરશે, તો રશિયા પરમાણુ હથિયારો સહિત પોતાના તમામ સૈન્ય હથિયારોનો ઉપયોગ કરવા તૈયાર છે.
કેલિનિનગ્રાડ વિશે
- કેલિનિનગ્રાડ એ રશિયાનો એક એવો ભાગ છે જે રશિયાની મુખ્ય જમીન સાથે જોડાયેલો નથી અને ત્યાં ભારે સૈન્ય તૈનાત છે. આ રશિયાનો સૌથી પશ્ચિમમાં આવેલો વહીવટી જિલ્લો છે, જે બેલારુસ અને લિથુઆનિયા દેશોને કારણે રશિયાની મુખ્ય સરહદથી અલગ પડે છે.
ભૌગોલિક સ્થાન અને સરહદો
- આ વિસ્તાર ઉત્તર અને પૂર્વી યુરોપમાં બાલ્ટિક સમુદ્રના દક્ષિણ-પૂર્વ કિનારે આવેલો છે.
- તેની સરહદો સીધી રીતે નાટો અને યુરોપિયન યુનિયનના બે સભ્ય દેશો સાથે જોડાયેલી છે, જેમાં દક્ષિણમાં પોલેન્ડ અને ઉત્તર તથા પૂર્વમાં લિથુઆનિયા આવેલા છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
- ઇતિહાસમાં આ સ્થળ કોનિગ્સબર્ગ તરીકે જાણીતું હતું અને તે સદીઓ સુધી પૂર્વ પ્રશિયાનું મુખ્ય કેન્દ્ર અને પાટનગર રહ્યું હતું.
- બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મનીની હાર પછી, સાથી દેશો વચ્ચે 1945 માં યોજાયેલી પોટ્સડેમ કોન્ફરન્સ માં નક્કી કરાયું કે પૂર્વ પ્રશિયાનો ઉત્તર ભાગ સોવિયત યુનિયનને સોંપવામાં આવશે.
- આ વિસ્તારને સોવિયત રશિયામાં ભેળવી દેવાયો અને સોવિયત ક્રાંતિકારી મિખાઇલ કાલિનિનના સન્માનમાં વર્ષ 1946 માં તેનું નામ બદલીને કેલિનિનગ્રાડ રાખવામાં આવ્યું.
- વર્ષ 1991 માં સોવિયત યુનિયનના વિભાજન પછી બાલ્ટિક દેશો અને બેલારુસ આઝાદ થતાં કેલિનિનગ્રાડ અન્ય દેશો વચ્ચે ઘેરાયેલો એક અલગ ટાપુ જેવો પ્રદેશ બની ગયો.
વ્યૂહાત્મક મહત્વ
- કેલિનિનગ્રાડ પાસે બાલ્ટિસ્ક માં બારેમાસ બરફ વગરનું ખુલ્લું રહેતું નૌકાસેના મથક છે. આ મથક રશિયાની બાલ્ટિક ફ્લીટ ને આખું વર્ષ ઓપરેશન ચલાવવામાં મદદ કરે છે.
- ત્યાં એસ-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને ઇસ્કાન્દર-એમ મિસાઇલો ગોઠવવામાં આવી છે. આ હથિયારો નાટો સૈન્યને આ વિસ્તારમાં આગળ વધતા અટકાવવા માટે રશિયાને મજબૂતી આપે છે.
- કેલિનિનગ્રાડ ભલે રશિયાની મુખ્ય જમીનથી દૂર હોય, પણ પોલેન્ડ અને લિથુઆનિયા વચ્ચે આવેલો સુવાલ્કી ગેપ નામનો સાંકડો રસ્તો બાલ્ટિક દેશોને અન્ય નાટો દેશો સાથે જોડે છે જે સુરક્ષા માટે ખૂબ મહત્વનો છે.
ભૂ-રાજકીય તણાવનું મુખ્ય કેન્દ્ર શા માટે?
- ફિનલેન્ડ અને સ્વીડન નાટોમાં જોડાતા હવે કેલિનિનગ્રાડ ચારેય તરફથી નાટો દેશોના પ્રદેશો અને દરિયાથી ઘેરાઈ ગયું છે, જેનાથી રશિયા અને નાટો વચ્ચે તણાવ વધી ગયો છે.
- કેલિનિનગ્રાડની આસપાસથી પસાર થવા, લશ્કરી હિલચાલ, હવાઈ માર્ગ અથવા દરિયાઈ માર્ગના ઉપયોગ બાબતે થતા વિવાદો રશિયા અને નાટો વચ્ચે પરમાણુ યુદ્ધ સુધીની સ્થિતિ ઉભી કરી શકે છે.