ભારતમાં ઇન્ટરનેટ શટડાઉન: કાનૂની માળખું, અદાલતી ચુકાદાઓ અને મુખ્ય પડકારો
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #આઈસીટી #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #ઇન્ટરનેટ શટડાઉન #મૂળભૂત અધિકારો #ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ 2023
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં દિલ્હીમાં એક વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન સરકારે મોબાઈલ ઇન્ટરનેટ સેવાઓ બંધ કરી દીધી હતી.
- આ ઘટનાને કારણે ડિજિટલ સેવાઓ પર મૂકાતા પ્રતિબંધોની કાયદેસરતા અને જરૂરિયાત સામે મોટા સવાલો ઊભા થયા છે.
- માત્ર આંદોલન કે પ્રદર્શનના નામે ઇન્ટરનેટ બંધ કરવું યોગ્ય છે કે નહીં, તે અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
- સરકાર ઇન્ટરનેટ શટડાઉનના આદેશો જાહેરમાં મૂકે છે કે નહીં, તે બાબત પર પણ પ્રશ્નો ઉઠ્યા છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે **અનુરાધા ભસીન (2020)** કેસમાં આપેલી સૂચનાઓનું પાલન થાય છે કે નહીં, તેની ચકાસણી થઈ રહી છે.
ઇન્ટરનેટ શટડાઉન એટલે શું?
- ઇન્ટરનેટ શટડાઉન એટલે સરકાર દ્વારા ચોક્કસ વિસ્તારમાં ઇન્ટરનેટ કે ડિજિટલ સંચાર સેવાઓ મુદત માટે બંધ કરી દેવી.
- તેનાથી ચોક્કસ વિસ્તારના લોકો માટે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો કે માહિતી મેળવવી અશક્ય બની જાય છે.
- આ પ્રતિબંધ આખું નેટવર્ક બંધ કરીને, ઇન્ટરનેટ સ્પીડ ધીમી કરીને કે ચોક્કસ એપ બ્લોક કરીને મૂકવામાં આવે છે.
- સરકારો સામાન્ય રીતે ભીડ, આંદોલન કે રાજકીય કાર્યક્રમો દરમિયાન માહિતીનો ફેલાવો રોકવા માટે આ પગલું ભરે છે.
- કોઈ ઘટના બનતા પહેલા આગોતરા પગલાં તરીકે અથવા ઘટના દરમિયાન સ્થિતિ સંભાળવા આદેશ અપાય છે.
- આવા પ્રતિબંધોથી પત્રકારો અને સામાન્ય નાગરિકો સુધી સાચી માહિતી પહોંચતી નથી અને અફવાઓ વધે છે.
ઇન્ટરનેટ શટડાઉનનું વૈશ્વિક દ્રશ્ય
- યુનેસ્કોના રિપોર્ટ મુજબ છેલ્લા બે વર્ષમાં દુનિયાના **54 દેશોમાં 300 થી વધુ વખત** ઇન્ટરનેટ બંધ કરાયું છે.
- એક્સેસ નાઉ સંસ્થા અનુસાર **2024** નું વર્ષ **2016** પછી ઇન્ટરનેટ શટડાઉન માટે સૌથી ખરાબ રહ્યું હતું.
- દુનિયાભરમાં સૌથી વધુ ઇન્ટરનેટ બંધ કરતા દેશોમાં ભારત સતત અગ્રેસર રહે છે.
- એક્સેસ નાઉ મુજબ **2025** ના વર્ષમાં ભારતના **12 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 65 વખત** ઇન્ટરનેટ બંધ થયું હતું.
- વર્ષ **2026** માં **22 જુલાઈ** સુધીમાં જ ભારતમાં **24 વખત** ઇન્ટરનેટ સેવાઓ રોકી દેવામાં આવી છે.
- એસએફએલસી ટ્રેકર મુજબ ભારતમાં **2012 થી અત્યાર સુધી જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં સૌથી વધુ 449 વખત** ઇન્ટરનેટ બંધ થયું છે.
- આ યાદીમાં **115 વખત** શટડાઉન સાથે **રાજસ્થાન** બીજા નંબરે અને **62 વખત** સાથે **મણિપુર** ત્રીજા નંબરે છે.
- યુનેસ્કોનું માનવું છે કે ઇન્ટરનેટ સેવાઓ ચાલુ રાખવી એ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને શિક્ષણ માટે અનિવાર્ય છે.
ભારતમાં ઇન્ટરનેટ શટડાઉન માટેનું કાનૂની માળખું
- હાલમાં ભારતમાં **ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ, 2023** ની કલમ **20(2)(b)** હેઠળ ઇન્ટરનેટ શટડાઉનનો નિયમ ચાલે છે.
- આ માટે **ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ (ટેમ્પરરી સસ્પેન્શન ઓફ સર્વિસીસ) રૂલ્સ, 2024** માં ચોક્કસ પ્રક્રિયા દર્શાવી છે.
- આ નવા નિયમોએ જૂના **2017 ના ટેલિકોમ સર્વિસ સસ્પેન્શન નિયમોનું** સ્થાન લીધું છે.
- કાયદા મુજબ માત્ર **જાહેર કટોકટી** કે **જાહેર સલામતી** નો ગંભીર પ્રશ્ન હોય ત્યારે જ ઇન્ટરનેટ બંધ કરી શકાય.
- માત્ર શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કે પ્રદર્શન હોવાને કારણે ઇન્ટરનેટ બંધ કરી શકાતું નથી.
- કેન્દ્ર સ્તરે ગૃહ સચિવ અને રાજ્ય સ્તરે રાજ્યના ગૃહ સચિવ જ આવો આદેશ આપી શકે છે.
- તાકીદની સ્થિતિમાં સંયુક્ત સચિવ આદેશ આપી શકે છે, પણ **24 કલાકમાં** ઉપરી અધિકારીની મંજૂરી લેવી પડે છે.
- નવા **2024 ના નિયમો** મુજબ એક આદેશથી વધુમાં વધુ **15 દિવસ સુધી** જ ઇન્ટરનેટ બંધ રાખી શકાય છે.
- દરેક શટડાઉન આદેશની સમીક્ષા કમિટી દ્વારા **5 કામકાજના દિવસોમાં** તપાસ થવી ફરજિયાત છે.
- જો આદેશ ગેરકાયદેસર હોય તો નાગરિકો હાઈકોર્ટમાં **અનુચ્છેદ 226** કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં **અનુચ્છેદ 32** હેઠળ પડકારી શકે છે.
ઇન્ટરનેટ શટડાઉન અંગે અદાલતોનું વલણ
- **અનુરાધા ભસીન વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (2020)** કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઇન્ટરનેટને મૂળભૂત અધિકાર ગણાવ્યો હતો.
- અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે **અનુચ્છેદ 19(1)(a)** હેઠળ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતામાં ઇન્ટરનેટનો સમાવેશ થાય છે.
- તેમજ **અનુચ્છેદ 19(1)(g)** હેઠળ ઇન્ટરનેટ દ્વારા વેપાર-ધંધો કરવો એ પણ નાગરિકોનો અધિકાર છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે અચોક્કસ મુદત માટે ઇન્ટરનેટ બંધ રાખવાને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યું હતું.
- અદાલતે આદેશ આપ્યો હતો કે શટડાઉનનો દરેક આદેશ લેખિત કારણો સાથે તરત જાહેર કરવો પડશે.
- આખા વિસ્તારનું નેટવર્ક બંધ કરવાના બદલે ઓછા નુકસાનકારક વિકલ્પો શોધવા કોર્ટે સરકારોને સૂચન કર્યું હતું.
- **અશ્લેષ બિરાદર વિ. પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય (2022)** કેસમાં કલકત્તા હાઈકોર્ટે ગેરકાયદે શટડાઉન આદેશ પર રોક લગાવી હતી.
પડકારો
- વારંવાર ઇન્ટરનેટ બંધ કરવાથી **અનુચ્છેદ 19** ના વેપાર-અભિવ્યક્તિના અને **અનુચ્છેદ 21** ના જીવવાનો અધિકાર હણાય છે.
- સરકારી અધિકારીઓની મનસ્વીતા રોકવા માટે કોઈ સ્વતંત્ર સુપરવિઝન સંસ્થા કે કમિશન નથી.
- કેટલાક રાજ્યો નવા **2024 ના નિયમોનું** પાલન કરવાના બદલે જૂના **ઇન્ડિયન ટેલિગ્રાફ એક્ટ, 1885** નો દુરુપયોગ કરે છે.
- સરકારો શટડાઉનના આદેશો જાહેરમાં મૂકતી નથી, જેનાથી પારદર્શિતાનો સખત અભાવ જોવા મળે છે.
- ઇન્ટરનેટ બંધ થવાથી આર્થિક નુકસાન થાય છે, **2023** માં ભારતે **255.2 મિલિયન ડોલરનું** નુકસાન ભોગવ્યું હતું.
- ઓનલાઇન શિક્ષણ, ડિજિટલ બેંકિંગ, હોસ્પિટલ સેવાઓ અને ઓનલાઇન વેપાર ખોરવાઈ જાય છે.
- ભારત **આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)** અને ડિજિટલ ક્ષેત્રે આગળ વધવા માંગે છે ત્યારે આ પગલાં તેની છબી બગાડે છે.
આગળનો માર્ગ
- શટડાઉનના આદેશોની તપાસ માટે સંસદીય સમિતિ કે સ્વતંત્ર બોડીની રચના કરવી જોઈએ.
- **ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ એક્ટ, 2023** નું ચુસ્ત પાલન કરવું અને માત્ર ગંભીર કટોકટીમાં જ આ પગલું ભરવું.
- આખા જિલ્લા કે શહેરનું ઇન્ટરનેટ બંધ કરવાના બદલે માત્ર ચોક્કસ ટાવર કે વિસ્તાર પૂરતો જ મર્યાદિત પ્રતિબંધ મૂકવો.
- ઇન્ટરનેટ બંધ કરવાના બદલે ફેક્ટ ચેકિંગ, સોશિયલ મીડિયા મોનિટરિંગ અને સાયબર સુરક્ષા સાધનોનો ઉપયોગ કરવો.
- શટડાઉનના તમામ આદેશો અને સમીક્ષા સમિતિના નિર્ણય સમયસર જાહેર જનતા માટે ઓનલાઇન મૂકવા.
- પોલીસ અને વહીવટી તંત્રને ડિજિટલ જોખમો સામે લડવાની આધુનિક તાલીમ આપવી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અપનાવવા.