INSA દ્વારા ભારત માટે એકીકૃત રાષ્ટ્રીય ઉર્જા માળખાનો પ્રસ્તાવ
#GS-1 #ભૂગોળ #સંસાધનો #GS-2 #ગુડ ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #ઉર્જા #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **મે 2026** માં **ઇન્ડિયન નેશનલ સાયન્સ અકાદમી (INSA)** ના **સેન્ટર ફોર સાયન્સ, ટેકનોલોજી, ઇનોવેશન એન્ડ પોલિસી (CSTIP)** એ એક ખાસ પોલિસી રિપોર્ટ બહાર પાડ્યો છે. આ રિપોર્ટમાં તેમણે દેશ માટે એક **યુનિફાઇડ નેશનલ એનર્જી પોલિસી ફ્રેમવર્ક** બનાવવાની ભલામણ કરી છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ભારતને **2047 સુધીમાં ઉર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર** બનાવવાનો અને **2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઇમિશન** નુ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવાનો છે.
સારાંશ
- **INSA** એ દેશની અલગ-અલગ ઉર્જા નીતિઓને એકસાથે જોડવા માટે **યુનિફાઇડ નેશનલ એનર્જી ફ્રેમવર્ક** ની ભલામણ કરી છે. તેનાથી દેશની **ઉર્જા સુરક્ષા** મજબૂત થશે, વીજળી ગ્રીડ આધુનિક બનશે અને **2047** તથા **2070** ના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યો ઝડપથી પૂરા કરી શકાશે.
- આ પ્રસ્તાવમાં વીજળી ગ્રીડનું સંકલન, ઉર્જા સંગ્રહ (એનર્જી સ્ટોરેજ), **ગ્રીન હાઇડ્રોજન**, **CCUS** ટેકનોલોજી, વીજ વિતરણ કંપનીઓ (**DISCOMs**) માં સુધારા અને સ્થાનિક જરૂરિયાતો મુજબ યોગ્ય ફેરફાર કરવા પર ભાર મુકાયો છે.
એકીકૃત રાષ્ટ્રીય ઉર્જા નીતિ માળખું શું છે?
- **એકીકૃત રાષ્ટ્રીય ઉર્જા નીતિ માળખું (Unified National Energy Policy Framework)** એટલે એવું સરકારી શાસન માળખું, જે કોલસો, તેલ અને ગેસ જેવા પરંપરાગત બળતણ, સૌર અને પવન ઉર્જા જેવા અક્ષય સ્ત્રોતો, વીજળી વિતરણ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને પર્યાવરણીય લક્ષ્યોને એકસાથે જોડીને કામ કરે છે.
- આ વ્યવસ્થા બળતણના અલગ-અલગ સ્ત્રોતોને એકબીજાના હરીફ માનવાને બદલે સમગ્ર દેશના વીજ ગ્રીડ અને ઉર્જા સપ્લાય ચેઇનને એક જ સમગ્ર સિસ્ટમ તરીકે જોવે છે.
ભારત સમક્ષ એકીકૃત ઉર્જા નીતિની જરૂરિયાત
- વર્ષ **2015** થી **2025** ની વચ્ચે ભારતમાં પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી) ની ક્ષમતા **40 GW** થી વધીને અંદાજે **260 GW** સુધી પહોંચી ગઈ છે.
- આટલી મોટી **260 GW** ની અસ્થિર ઉર્જાને સાંભળવા માટે થર્મલ પાવર સ્ટેશનો, પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ હાઇડ્રો પાવર અને બેટરી સ્ટોરેજ (**BESS**) ને વીજ ગ્રીડ સાથે રીયલ-ટાઇમમાં જોડવું જરૂરી છે જેથી વીજ પુરવઠો ખોરવાય નહીં.
- હાલમાં ભારતમાં ઉર્જા ક્ષેત્રે અલગ-અલગ ખાતાઓ પોતપોતાની રીતે કામ કરે છે, જેમ કે કોલસા મંત્રાલય, ઉર્જા મંત્રાલય, પેટ્રોલિયમ મંત્રાલય (**MoPNG**), નવીન અને પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા મંત્રાલય (**MNRE**) અને પરમાણુ ઉર્જા વિભાગ (**DAE**).
- આ અલગ-અલગ સરકારી ખાતાઓને કારણે નીતિઓ અને નિયમોમાં વિસંગતતા ઊભી થાય છે અને સરકારી સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ થતો નથી.
- એકીકૃત માળખું કોલસો, ગેસ, બાયોમાસ અને સોલર ઉર્જાને એકબીજાના વિરોધી ગણવાને બદલે એકબીજાના પૂરક સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગમાં લે છે.
- ઉત્પાદન વધારવાની યોજનાઓ તો ઝડપથી ચાલી રહી છે, પરંતુ તે ઉર્જાને ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવા માટેની માળખાકીય સુવિધાઓ હજુ ઓછી પડે છે.
- **રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન** અને **SATAT** જેવી મોટી યોજનાઓ સ્થાનિક પાઇપલાઇન અને યોગ્ય ભાવ નીતિના અભાવે અટવાઇ રહી છે.
- એકીકૃત નીતિ બજારની વાસ્તવિક માંગ અને વપરાશ ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને જ ઉર્જાનું ઉત્પાદન વધારે છે.
- વીજળી ક્ષેત્રના આંકડા અને ડેટા અલગ-અલગ સરકારી સંસ્થાઓ પાસે વહેંચાયેલા પડ્યા છે, જેના કારણે ભવિષ્યનું આયોજન અને રોકાણ કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
- આ સમસ્યા દૂર કરવા માટે **નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ડેટા શેરિંગ ફ્રેમવર્ક, 2026** ના ડ્રાફ્ટમાં **નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ડેટા સેન્ટર (NEDC)** સ્થાપવાની ભલામણ કરાઇ છે, જેથી AI ટેકનોલોજીની મદદથી વીજ માંગનું સાચું અનુમાન લગાવી શકાય.
- ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું **85%** થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશથી આયાત કરે છે અને દેશના કુલ જીડીપીના અંદાજે **2.3%** નાણાં ઉર્જા સબસિડી પાછળ ખર્ચાય છે.
- અલગ-અલગ ચાલી રહેલી યોજનાઓથી સબસિડીનો બગાડ થાય છે, જ્યારે એકીકૃત નીતિ **PM સૂર્ય ઘર** અને **PM-KUSUM** જેવી યોજનાઓને સીધી **DISCOMs** ના સુધારા અને ભારે ઉદ્યોગોમાં **CCUS** ટેકનોલોજી સાથે જોડી દે છે.
પડકારો
- એકીકૃત ઉર્જા વ્યવસ્થા ચલાવવા માટે જો એક નવી ઉચ્ચ સંસ્થા બનાવવામાં આવે, તો હાલના સરકારી વિભાગો પોતાની સત્તા છોડવા તૈયાર થતા નથી.
- આ વહીવટી તફાવતને કારણે કોલસા અને રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રના નિયમો અને સમયમર્યાદા એકબીજા સાથે બંધબેસતા નથી.
- સોલર કે પવન ઉર્જા પ્રોજેક્ટ **12 થી 18 મહિના** માં તૈયાર થઈ જાય છે, પરંતુ તેના માટે વીજળી ટ્રાન્સમિશન લાઇન નાખવામાં **18 થી 30 મહિના** નો સમય લાગે છે.
- આ સમયગાળાના તફાવતને લીધે વીજ ગ્રીડ પર દબાણ આવે છે અને ભારતની ગ્રીડ ફ્રીક્વન્સી **49.90 Hz થી 50.05 Hz** ની વચ્ચે જ રાખવાની હોવાથી ઘણી વખત સ્વચ્છ વીજળીનો ઉપયોગ કર્યા વગર જ તેને અટકાવવી પડે છે.
- **સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA)** ના અંદાજ મુજબ ભારતને **2030** સુધીમાં **60.63 GW** એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષમતાની જરૂર છે, જેમાં **41.65 GW** બેટરી સ્ટોરેજ હોવું જોઈએ.
- વર્ષ **2024** ના પ્રારંભ સુધીમાં ભારત પાસે આ લક્ષ્યનો ખૂબ જ નાનો હિસ્સો ઉપલબ્ધ હતો, કારણ કે બેટરીનો ખર્ચ ખૂબ વધારે છે અને જરૂરી ખનિજો માટે વિદેશ પર આધાર રાખવો પડે છે.
- સ્માર્ટ મીટરિંગ અને નવી ગ્રીડ સિસ્ટમ બનાવવા માટે કરોડો રૂપિયાના રોકાણની જરૂર છે, જે રાજ્યની વીજ વિતરણ કંપનીઓ કરી શકતી નથી.
- રાજ્યોની **DISCOMs** કંપનીઓ ભારે દેવા હેઠળ દબાયેલી છે અને તેમના વીજ પુરવઠામાં ટેકનિકલ નુકસાન વધુ થાય છે, જેના કારણે તેઓ મોંઘી સ્વચ્છ વીજળી ખરીદી શકતી નથી.
- કેન્દ્ર સરકારની એકસરખી નીતિ રાજ્યોની આર્થિક પરિસ્થિતિ સાથે સીધી ટકરાય છે.
- ભારતના સ્પર્ધાત્મક સંઘવાદ (કોમ્પિટિટિવ ફેડરલિઝમ) ના માળખામાં સ્થાનિક મજૂરો અને કર્મચારીઓને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર નવી તાલીમ આપવાનું કામ રાજકીય રીતે મુશ્કેલ છે.
સૂચિત INSA માળખાના મુખ્ય પાસાઓ
- પર્યાપ્તતા (Adequacy): આ માળખું પરંપરાગત અને આધુનિક ઉર્જા સ્ત્રોતોના મિશ્રણથી સતત વીજ પુરવઠો આપવા પર ધ્યાન આપે છે, જેમાં ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને ગ્રીડ સ્ટોરેજનો ઉપયોગ થાય છે.
- પહોંચ (Access): દરેક નાગરિક સુધી ગુણવત્તાયુક્ત વીજળી પહોંચાડવા માટે છેવાડાના વિસ્તારોમાં વીજ લાઇન મજબૂત કરવાની અને જ્યાં ગ્રીડ ના પહોંચે ત્યાં સ્થાનિક સોલર સિસ્ટમ લગાવવાની ભલામણ છે.
- પોષાય તેવી કિંમત (Affordability): ઘરો, વેપારીઓ અને મોટા ઉદ્યોગો માટે સ્વચ્છ ઉર્જા મોંઘી ના પડે તે માટે આર્થિક સહાય અને યોગ્ય બજાર નીતિ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ છે.
- યોગ્ય ટકાઉપણું (Appropriate Sustainability): આ પ્રસ્તાવ કોઈ એક જ નીતિ બધા પર લાદવાને બદલે ભારતની સામાજિક, આર્થિક અને સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ પર્યાવરણીય ઉપાયો અપનાવવાની વાત કરે છે.
વ્યૂહાત્મક સુવિધાકાર અને ઊભરતી ટેકનોલોજી
- મહત્વના ટેકનિકલ ઉપાયો: આ માળખામાં ભારે ઉદ્યોગોમાંથી પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સર્ક્યુલર ઇકોનોમી અને **CCUS** ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ ફરજિયાત બનાવવાની વાત કરી છે.
- ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને સ્વચ્છ ટેકનોલોજી: **ગ્રીન હાઇડ્રોજન** અને બાયો-ઉર્જાના ઉત્પાદનને વ્યાપારી ધોરણે વધારવા અને તેનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઝડપથી તૈયાર કરવા પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.
- સંસાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ: કોલસો, સોલર પાવર, બાયોમાસ, કુદરતી ગેસ અને વેસ્ટ-ટુ-એનર્જીને અલગ ગણવાને બદલે એક જ રાષ્ટ્રીય ઉર્જા સંપત્તિના ભાગ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની યોજના છે.
આગળનો માર્ગ
- ટૂંકા ગાળામાં ભારતે સરકારી ખાતાઓ વચ્ચેનો ભેદભાવ દૂર કરવો પડશે, વીજળી વેડફાતી અટકાવવા માટે રાજ્યો વચ્ચે નવી ટ્રાન્સમિશન લાઇન ઝડપથી નાખવી પડશે અને મોટા પાયે એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ તૈયાર કરવી પડશે.
- લાંબા ગાળા માટે ભારતે **ગ્રીન હાઇડ્રોજન**, બાયો-એનર્જી અને **CCUS** ટેકનોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવો પડશે, જેથી સ્થાનિક આર્થિક જરૂરિયાતો પણ પૂરી થાય અને દેશનું નેટ-ઝીરોનું લક્ષ્ય પણ પ્રાપ્ત કરી શકાય.