લખનૌમાં ભારતની પ્રથમ નાઇટ સફારીને સુપ્રીમ કોર્ટની લીલી ઝંડી
#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવો #જૈવવિવિધતા #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #સંરક્ષણ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **સુપ્રીમ કોર્ટે** ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને લખનૌના **કુકરૈલ અનામત જંગલ**માં દેશની પહેલી નાઇટ સફારી અને પ્રાણીસંગ્રહાલય બનાવવાની મંજૂરી આપી દીધી છે.
- આ પ્રોજેક્ટ શરૂ થતાં જ ભારત દુનિયાનો પાંચમો એવો દેશ બનશે જ્યાં નાઇટ સફારીની સુવિધા હશે. આ પહેલા **સિંગાપુર**, **થાઇલેન્ડ**, **ચીન** અને **ઇન્ડોનેશિયા**માં આવી નાઇટ સફારી ચાલે છે.
- આ મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટને **સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી** અને **કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય** તરફથી પણ મંજૂરી મળી ગઈ છે.
- **અશોક કુમાર શર્મા (IFS) વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા** કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આદેશ આપ્યો હતો કે કોર્ટની પૂર્વ મંજૂરી વગર દેશમાં કોઈપણ ઝૂ કે સફારીને આખરી મંજૂરી આપી શકાશે નહીં.
કુકરૈલ અનામત જંગલ
- આ **કુકરૈલ અનામત જંગલ** લખનૌમાં આવેલું છે અને **1950**માં તેને અનામત જંગલ જાહેર કરાયું હતું. તે લગભગ **4,500 એકર** વિસ્તારમાં ફેલાયેલું શહેરનું સૌથી મોટું લીલુંછમ ક્ષેત્ર છે.
- આ જંગલનું નામ **કુકરૈલ ઝરણા** પરથી પડ્યું છે, જે આગળ જઈને **ગોમતી નદી**ને મળે છે.
- આ જંગલમાં **કુકરૈલ ઘડિયાળ પુનર્વસન કેન્દ્ર** આવેલું છે. અતિ દુર્લભ ઘડિયાળ મગરને બચાવવા માટે **1975**માં સ્થપાયેલું આ **ભારતનું પહેલું ઘડિયાળ સંરક્ષણ કેન્દ્ર** હતું.
- આ જંગલ લખનૌ શહેર માટે ફેફસાં સમાન કામ કરે છે. તે કાર્બન શોષવામાં, તાપમાન ઘટાડવામાં, ભૂગર્ભજળ રીચાર્જ કરવામાં અને હવા શુદ્ધ રાખવામાં મોટી મદદ કરે છે.
- અહીં પક્ષીઓ, સરીસૃપો, પતંગિયાં અને નાના સસ્તન પ્રાણીઓ રહે છે. આ જંગલ કુકરૈલ ઝરણાના નૈસર્ગિક પર્યાવરણને જાળવી રાખવાનું કામ કરે છે.
ઝૂ, નાઇટ સફારી અને સંરક્ષિત વિસ્તારો વચ્ચેનો તફાવત
- ઝૂમાં પાંજરામાં રખાતા પ્રાણીઓને દિવસે જોઈ શકાય છે. નાઇટ સફારીમાં રાત્રે સક્રિય થતા પ્રાણીઓને કુદરતી વાતાવરણ જેવા વાડામાં માર્ગદર્શક સાથે જોઈ શકાય છે, જ્યારે સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં વન્યજીવો તેમના કુદરતી આવાસમાં મુક્તપણે રહે છે.
- ઝૂ અને નાઇટ સફારી બંનેમાં પ્રાણીઓ માનવ સંભાળ અને કેદમાં રહે છે, જ્યારે નેશનલ પાર્ક કે અભયારણ્ય જેવા સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં વન્યજીવો સંપૂર્ણપણે મુક્ત હોય છે.
- ઝૂ કૃત્રિમ કે અર્ધ-કુદરતી પાંજરા ધરાવે છે. નાઇટ સફારીમાં નિયંત્રિત લાઇટિંગ સાથે કુદરતી જેવો જ વાતાવરણ ઊભો કરાય છે, જ્યારે સંરક્ષિત વિસ્તારો આખી કુદરતી નિવસનતંત્રને જાળવે છે.
- ઝૂ અને નાઇટ સફારી એક્સ-સિચ્યુ (કુદરતી આવાસની બહાર) સંરક્ષણ મોડેલ પર કામ કરે છે, જ્યારે સંરક્ષિત વિસ્તારો ઇન-સિચ્યુ (કુદરતી આવાસની અંદર જ) સંરક્ષણ પૂરૂં પાડે છે.
- ઝૂનો મુખ્ય હેતુ શિક્ષણ અને મનોરંજન છે, નાઇટ સફારી રાત્રિચરોની ટેવો સમજાવે છે, જ્યારે સંરક્ષિત વિસ્તારો જૈવવિવિધતા અને આખી નિવસનતંત્રના રક્ષણ માટે કામ કરે છે.
- ઝૂ અને નાઇટ સફારી **વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972** હેઠળ **સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA)** ના નિયમોથી ચાલે છે, જ્યારે સંરક્ષિત વિસ્તારો સીધા આ જ કાયદા હેઠળ જમીન પર સત્તાવાર રીતે જાહેર કરાય છે.