લડાખની પૂગા ઘાટીમાં ભારતના પ્રથમ જીઓથર્મલ કૂવા શરૂ કરાયા

લડાખની પૂગા ઘાટીમાં ભારતના પ્રથમ જીઓથર્મલ કૂવા શરૂ કરાયા

#GS-1 #ભૂગોળ #સંસાધનો #GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #ઊર્જા #પર્યાવરણ #ટકાઉ વિકાસ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • ભારતે લડાખની **પૂગા ઘાટી** ખાતે દેશના સૌથી ઊંડા અને પ્રથમ **જીઓથર્મલ કૂવા** ચાલુ કર્યા છે. આ પગલું ભારતને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ આગળ લઈ જશે અને લડાખને કાર્બન ન્યુટ્રલ બનાવવામાં મદદ કરશે.

પ્રોજેક્ટ અંગેની મુખ્ય બાબતો

  • સ્થળ અને ઊંડાઈ: **પૂગા ઘાટી**માં **14,000 ફૂટથી વધુ ઊંચાઈ** પર **1,000 મીટરની ઊંડાઈ** ધરાવતા બે કૂવા ખોદવામાં આવ્યા છે, જે દેશનું મુખ્ય જીઓથર્મલ સ્થળ છે.
  • વીજ ઉત્પાદન લક્ષ્યાંક: આ કૂવા **1 મેગાવોટના પાયલટ જીઓથર્મલ પાવર પ્લાન્ટ**ને ઊર્જા આપશે, જે ભારતનો પ્રથમ પ્રદર્શન સ્તરનો જીઓથર્મલ પ્રોજેક્ટ બનશે.
  • કામગીરી: પવન અને સૂર્યપ્રકાશ પર આધારિત ઊર્જાની સરખામણીએ આ પ્રોજેક્ટ જમીન નીચેની ગરમીનો ઉપયોગ કરીને **ચોવીસે કલાક** સતત વીજળી આપશે.
  • તાપમાન: જમીનમાં **400 મીટરની ઊંડાઈએ 135 ડિગ્રી સેલ્સિયસ** તાપમાન નોંધાયું છે, અને વધુ ઊંડાઈએ તાપમાન ચકાસવાનું કામ ચાલુ છે.
  • અમલીકરણ સંસ્થા: આ પ્રોજેક્ટનું કામ **ONGC એનર્જી સેન્ટર**, લડાખ પ્રશાસન અને લડાખ ઓટોનોમસ હિલ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલ, લેહ સાથે મળીને કરી રહ્યું છે.

પૂગા ઘાટી

  • સ્થાન: પૂગા ઘાટી લડાખના દક્ષિણ-પૂર્વ **ચાંગથાંગ વિસ્તાર**માં આવેલી છે, જે **સોલ્ટ લેક વેલીથી લગભગ 22 કિમી** દૂર છે.
  • કુદરતી વિશેષતા: સુંદર કુદરતી દ્રશ્યો અને ભૂ-તાપીય પ્રવૃત્તિઓ માટે જાણીતી આ ઘાટી તેના કુદરતી **ગંધક (સલ્ફર)ના ગરમ પાણીના ઝરા** માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.

જીઓથર્મલ ઊર્જા શું છે?

  • ખ્યાલ: જીઓથર્મલ ઊર્જા એટલે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મળતી ગરમી. તેનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા, સીધું હીટિંગ આપવા કે મકાનોને ઠંડા-ગરમ રાખવા થાય છે.
  • પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત: પૃથ્વીના પેટાળની ગરમી અને રેડિયોએક્ટિવ તત્વોના ક્ષયથી આ ઉષ્મા સતત બનતી રહે છે, તેથી આ એક અખૂટ ઊર્જા સ્ત્રોત છે.

જીઓથર્મલ ઊર્જાના સ્ત્રોતો

  • ઊંડા જળ-ભંડાર: જમીનમાં ઊંડા કૂવા ખોદીને અંદર રહેલા ગરમ પાણી કે વરાળનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા માટે થાય છે.
  • સપાટી નજીકના સ્ત્રોત: ગરમ પાણીના ઝરા ભૂસ્તરીય રીતે સક્રિય વિસ્તારોમાં મળે છે, જ્યાંથી ઊર્જા મેળવવી પ્રમાણમાં સરળ છે.
  • જમીનની ઉપલી સપાટી: જમીનનું ઉપરનું પડ આખું વર્ષ એકસરખું તાપમાન જાળવી રાખે છે, જેનો ઉપયોગ હીટ પંપ દ્વારા મકાનોને ગરમ કે ઠંડા રાખવા થાય છે.

સંસ્થાકીય માળખું

  • રાષ્ટ્રીય નીતિ: **રાષ્ટ્રીય જીઓથર્મલ ઊર્જા નીતિ, 2025** નો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં રહેલી જીઓથર્મલ ક્ષમતાની શોધ કરવાનો અને તેનો વિકાસ કરવાનો છે.
  • મુખ્ય મંત્રાલય: આ નીતિને અમલમાં મૂકવા માટે **નવી અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા મંત્રાલય** મુખ્ય જવાબદાર મંત્રાલય તરીકે કામ કરે છે.

જીઓથર્મલ ક્ષમતા

  • વૈશ્વિક સ્થિતિ: વર્ષ **2024ના અંત સુધીમાં** વિશ્વભરમાં જીઓથર્મલ ક્ષમતા **15.4 ગીગાવોટ** પહોંચી હતી, જેમાં **અમેરિકા** પ્રથમ સ્થાને છે અને ત્યારબાદ ઇન્ડોનેશિયા તથા ફિલિપાઇન્સ આવે છે.
  • ભારતમાં ગરમ ઝરા: **જીઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા** એ દેશમાં **381 ગરમ પાણીના ઝરા** શોધ્યા છે, જેનું તાપમાન **35 થી 89 ડિગ્રી સેલ્સિયસ** સુધીનું છે.
  • જીઓથર્મલ વિસ્તારો: ભારતમાં મુખ્ય **10 જીઓથર્મલ વિસ્તારો** છે, જેમાં હિમાલય, નાગા-લુસાઈ, અંદમાન અને નિકોબાર, સોણ-નર્મદા-તાપી, પશ્ચિમ કિનારો, ખંભાત ગ્રેબન, અરાવલી, મહાનાદી, ગોદાવરી અને દક્ષિણ ભારતીય ક્રેટોનિક ક્ષેત્રનો સમાવેશ થાય છે.
  • મુખ્ય સ્થળો: દેશમાં મુખ્ય સ્થળો તરીકે **લડાખમાં પૂગા અને ચુમાથાંગ**, હિમાચલમાં મણિકરણ, ઉત્તરાખંડમાં તપોવન, પશ્ચિમ બંગાળમાં બકરેશ્વર, **ગુજરાતમાં ટુવા**, છત્તીસગઢમાં તત્તાપાની અને ઓડિશામાં દેઉલઝરી જાણીતા છે.
  • કુલ ક્ષમતા: ભારત પાસે આશરે **10,600 મેગાવોટ** જીઓથર્મલ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની કુલ ક્ષમતા રહેલી છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

  • શા માટે ચર્ચામાં: ભારતે પ્રથમ પ્રદર્શન-સ્તરના પ્લાન્ટ માટે લડાખની **પૂગા ઘાટી**માં દેશના પ્રથમ અને સૌથી ઊંડા જીઓથર્મલ કૂવા ચાલુ કર્યા છે.
  • સ્થળ: **પૂગા ઘાટી** દક્ષિણ-પૂર્વ લડાખના ચાંગથાંગ વિસ્તારમાં આવેલી છે, જે **સોલ્ટ લેક વેલીથી 22 કિમી** દૂર છે.
  • ખાસિયત: આ ભારતનો પ્રથમ જીઓથર્મલ કૂવો છે, જે **14,000 ફૂટથી વધુ ઊંચાઈએ 1,000 મીટર ઊંડો** ખોદવામાં આવ્યો છે.
  • ઉત્પાદન ક્ષમતા: આ કૂવા **1 મેગાવોટના પાયલટ જીઓથર્મલ પાવર પ્લાન્ટ**ને ઊર્જા પૂરી પાડશે.
  • વ્યાખ્યા: જીઓથર્મલ ઊર્જા એટલે પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલી ગરમી, જેનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા અને સીધી ગરમી મેળવવા માટે થાય છે.