લડાખની પૂગા ઘાટીમાં ભારતના પ્રથમ જીઓથર્મલ કૂવા શરૂ કરાયા
#GS-1 #ભૂગોળ #સંસાધનો #GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #ઊર્જા #પર્યાવરણ #ટકાઉ વિકાસ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતે લડાખની પૂગા ઘાટી ખાતે દેશના સૌથી ઊંડા અને પ્રથમ જીઓથર્મલ કૂવા ચાલુ કર્યા છે. આ પગલું ભારતને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ આગળ લઈ જશે અને લડાખને કાર્બન ન્યુટ્રલ બનાવવામાં મદદ કરશે.
પ્રોજેક્ટ અંગેની મુખ્ય બાબતો
- સ્થળ અને ઊંડાઈ: પૂગા ઘાટીમાં 14,000 ફૂટથી વધુ ઊંચાઈ પર 1,000 મીટરની ઊંડાઈ ધરાવતા બે કૂવા ખોદવામાં આવ્યા છે, જે દેશનું મુખ્ય જીઓથર્મલ સ્થળ છે.
- વીજ ઉત્પાદન લક્ષ્યાંક: આ કૂવા 1 મેગાવોટના પાયલટ જીઓથર્મલ પાવર પ્લાન્ટને ઊર્જા આપશે, જે ભારતનો પ્રથમ પ્રદર્શન સ્તરનો જીઓથર્મલ પ્રોજેક્ટ બનશે.
- કામગીરી: પવન અને સૂર્યપ્રકાશ પર આધારિત ઊર્જાની સરખામણીએ આ પ્રોજેક્ટ જમીન નીચેની ગરમીનો ઉપયોગ કરીને ચોવીસે કલાક સતત વીજળી આપશે.
- તાપમાન: જમીનમાં 400 મીટરની ઊંડાઈએ 135 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન નોંધાયું છે, અને વધુ ઊંડાઈએ તાપમાન ચકાસવાનું કામ ચાલુ છે.
- અમલીકરણ સંસ્થા: આ પ્રોજેક્ટનું કામ ONGC એનર્જી સેન્ટર, લડાખ પ્રશાસન અને લડાખ ઓટોનોમસ હિલ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલ, લેહ સાથે મળીને કરી રહ્યું છે.
પૂગા ઘાટી
- સ્થાન: પૂગા ઘાટી લડાખના દક્ષિણ-પૂર્વ ચાંગથાંગ વિસ્તારમાં આવેલી છે, જે સોલ્ટ લેક વેલીથી લગભગ 22 કિમી દૂર છે.
- કુદરતી વિશેષતા: સુંદર કુદરતી દ્રશ્યો અને ભૂ-તાપીય પ્રવૃત્તિઓ માટે જાણીતી આ ઘાટી તેના કુદરતી ગંધક (સલ્ફર)ના ગરમ પાણીના ઝરા માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.
જીઓથર્મલ ઊર્જા શું છે?
- ખ્યાલ: જીઓથર્મલ ઊર્જા એટલે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મળતી ગરમી. તેનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા, સીધું હીટિંગ આપવા કે મકાનોને ઠંડા-ગરમ રાખવા થાય છે.
- પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત: પૃથ્વીના પેટાળની ગરમી અને રેડિયોએક્ટિવ તત્વોના ક્ષયથી આ ઉષ્મા સતત બનતી રહે છે, તેથી આ એક અખૂટ ઊર્જા સ્ત્રોત છે.
જીઓથર્મલ ઊર્જાના સ્ત્રોતો
- ઊંડા જળ-ભંડાર: જમીનમાં ઊંડા કૂવા ખોદીને અંદર રહેલા ગરમ પાણી કે વરાળનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા માટે થાય છે.
- સપાટી નજીકના સ્ત્રોત: ગરમ પાણીના ઝરા ભૂસ્તરીય રીતે સક્રિય વિસ્તારોમાં મળે છે, જ્યાંથી ઊર્જા મેળવવી પ્રમાણમાં સરળ છે.
- જમીનની ઉપલી સપાટી: જમીનનું ઉપરનું પડ આખું વર્ષ એકસરખું તાપમાન જાળવી રાખે છે, જેનો ઉપયોગ હીટ પંપ દ્વારા મકાનોને ગરમ કે ઠંડા રાખવા થાય છે.
સંસ્થાકીય માળખું
- રાષ્ટ્રીય નીતિ: રાષ્ટ્રીય જીઓથર્મલ ઊર્જા નીતિ, 2025 નો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં રહેલી જીઓથર્મલ ક્ષમતાની શોધ કરવાનો અને તેનો વિકાસ કરવાનો છે.
- મુખ્ય મંત્રાલય: આ નીતિને અમલમાં મૂકવા માટે નવી અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા મંત્રાલય મુખ્ય જવાબદાર મંત્રાલય તરીકે કામ કરે છે.
જીઓથર્મલ ક્ષમતા
- વૈશ્વિક સ્થિતિ: વર્ષ 2024ના અંત સુધીમાં વિશ્વભરમાં જીઓથર્મલ ક્ષમતા 15.4 ગીગાવોટ પહોંચી હતી, જેમાં અમેરિકા પ્રથમ સ્થાને છે અને ત્યારબાદ ઇન્ડોનેશિયા તથા ફિલિપાઇન્સ આવે છે.
- ભારતમાં ગરમ ઝરા: જીઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા એ દેશમાં 381 ગરમ પાણીના ઝરા શોધ્યા છે, જેનું તાપમાન 35 થી 89 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધીનું છે.
- જીઓથર્મલ વિસ્તારો: ભારતમાં મુખ્ય 10 જીઓથર્મલ વિસ્તારો છે, જેમાં હિમાલય, નાગા-લુસાઈ, અંદમાન અને નિકોબાર, સોણ-નર્મદા-તાપી, પશ્ચિમ કિનારો, ખંભાત ગ્રેબન, અરાવલી, મહાનાદી, ગોદાવરી અને દક્ષિણ ભારતીય ક્રેટોનિક ક્ષેત્રનો સમાવેશ થાય છે.
- મુખ્ય સ્થળો: દેશમાં મુખ્ય સ્થળો તરીકે લડાખમાં પૂગા અને ચુમાથાંગ, હિમાચલમાં મણિકરણ, ઉત્તરાખંડમાં તપોવન, પશ્ચિમ બંગાળમાં બકરેશ્વર, ગુજરાતમાં ટુવા, છત્તીસગઢમાં તત્તાપાની અને ઓડિશામાં દેઉલઝરી જાણીતા છે.
- કુલ ક્ષમતા: ભારત પાસે આશરે 10,600 મેગાવોટ જીઓથર્મલ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની કુલ ક્ષમતા રહેલી છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- શા માટે ચર્ચામાં: ભારતે પ્રથમ પ્રદર્શન-સ્તરના પ્લાન્ટ માટે લડાખની પૂગા ઘાટીમાં દેશના પ્રથમ અને સૌથી ઊંડા જીઓથર્મલ કૂવા ચાલુ કર્યા છે.
- સ્થળ: પૂગા ઘાટી દક્ષિણ-પૂર્વ લડાખના ચાંગથાંગ વિસ્તારમાં આવેલી છે, જે સોલ્ટ લેક વેલીથી 22 કિમી દૂર છે.
- ખાસિયત: આ ભારતનો પ્રથમ જીઓથર્મલ કૂવો છે, જે 14,000 ફૂટથી વધુ ઊંચાઈએ 1,000 મીટર ઊંડો ખોદવામાં આવ્યો છે.
- ઉત્પાદન ક્ષમતા: આ કૂવા 1 મેગાવોટના પાયલટ જીઓથર્મલ પાવર પ્લાન્ટને ઊર્જા પૂરી પાડશે.
- વ્યાખ્યા: જીઓથર્મલ ઊર્જા એટલે પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલી ગરમી, જેનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા અને સીધી ગરમી મેળવવા માટે થાય છે.