ભારતનું કપાસ ક્ષેત્ર: વિકાસ, સરકારી યોજનાઓ અને વૈશ્વિક સ્થાન

ભારતનું કપાસ ક્ષેત્ર: વિકાસ, સરકારી યોજનાઓ અને વૈશ્વિક સ્થાન

#GS-1 #ભૂગોળ #ભારતનું આર્થિક ભૂગોળ #GS-3 #અર્થતંત્ર #કૃષિ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • પ્રેસ ઈન્ફોર્મેશન બ્યુરોએ હાલમાં **White Gold: India's Cotton Story - From Seed to Shirt** નામે એક ખાસ રિપોર્ટ બહાર પાડ્યો છે.
  • આ રિપોર્ટમાં ખેતી, કાપડ ઉદ્યોગ અને નિકાસ ક્ષેત્રે કપાસના મહત્વના ફાળા વિશે વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી છે.
  • તે દર્શાવે છે કે **આત્મનિર્ભર ભારત** અભિયાન હેઠળ આપણું કપાસ ક્ષેત્ર હવે જૂની પદ્ધતિઓ છોડીને ટેકનોલોજી આધારિત આધુનિક સિસ્ટમ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

આર્થિક મહત્વ અને મુખ્ય યોગદાન

  • દુનિયામાં ઉત્પાદિત થતા કુલ રેશામાંથી લગભગ **23%** રેશા એકલું ભારત આપે છે.
  • દેશના આશરે **60 લાખ ખેડૂતો** ની આજીવિકા સીધી રીતે કપાસની ખેતી પર આધારિત છે.
  • આ ઉપરાંત પ્રોસેસિંગ, કાપડ મિલ, પરિવહન અને વેપાર ક્ષેત્રે **4 થી 5 કરોડ લોકોને** રોજગારી મળે છે.
  • પરદેશી હૂંડિયામણ કમાઈ આપવામાં મોટો ફાળો હોવાથી કપાસને **સફેદ સોનું (White Gold)** પણ કહેવામાં આવે છે.
  • કપાસની માન્યતા પ્રાપ્ત ચારેય પ્રજાતિઓ ઉગાડતો ભારત દુનિયાનો એકમાત્ર દેશ છે.
  • સરકારે **ટેકાના ભાવ (MSP)**, **મિશન ફોર કોટન પ્રોડક્ટિવિટી** અને **કસ્તૂરી કોટન ભારત** જેવા પગલાં ભરીને આ ક્ષેત્રને મોટો ટેકો આપ્યો છે.

સ્વદેશીથી આત્મનિર્ભર ભારત સુધીની ઐતિહાસિક સફર

  • ભારતમાં કપાસની ખેતી અને કાપડ વણાટનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે.
  • પ્રાચીન કાળમાં ભારતીય સુતરાઉ કાપડ યુરોપ અને એશિયામાં નિકાસ થતું અને વેપારમાં ચલણ તરીકે વપરાતું.
  • ૧૯મી સદીમાં **કોલકાતા**, **મુંબઈ** અને **અમદાવાદ** માં કાપડ મિલો શરૂ થતાં આધુનિક ઉદ્યોગનો પાયો નંખાયો.
  • કાપડ ઉદ્યોગના ઝડપી વિકાસને કારણે **અમદાવાદ** ને **ભારતનું માન્ચેસ્ટર** કહેવામાં આવ્યું.
  • **સ્વદેશી ચળવળ** વખતે સ્થાનિક મિલોએ વિદેશી કાપડ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.
  • વિશ્વયુદ્ધો દરમિયાન ભારતીય કાપડની માંગ વધતાં આ ક્ષેત્ર વધુ મજબૂત બન્યું અને **આત્મનિર્ભર ભારત** નું સપનું સાકાર કરવાનો પાયો નંખાયો.

કપાસના મુખ્ય પરિમાણો અને પ્રજાતિઓ

  • ભારતમાં કપાસની ચારેય મુખ્ય પ્રજાતિઓ **G. arboreum**, **G. herbaceum**, **G. barbadense** અને **G. hirsutum** ઉગાડવામાં આવે છે.
  • દેશમાં ઉત્પાદિત થતા સંકર (હાઇબ્રિડ) કપાસમાંથી લગભગ **90%** કપાસ **G. hirsutum** પ્રજાતિનો છે.
  • ભારતમાં વાવવામાં આવતો તમામ **Bt કોટન** આ **G. hirsutum** પ્રજાતિમાં જ આવે છે.
  • વર્ષ **2002** માં દાખલ કરાયેલ **Bt કોટન** માં **Bacillus thuringiensis** નામના જીવાણુના જીન હોય છે, જે ઈયળો સામે રક્ષણ આપે છે.
  • **Bt કોટન** થી જંતુનાશકોનો ખર્ચ ઘટ્યો, ઉત્પાદન વધ્યું અને ખેડૂતોની આવકમાં સુધારો થયો.
  • કપાસનું વર્ગીકરણ તેના રેશાની લંબાઈ આધારે થાય છે, જે **20 મીમી** થી ઓછા (ટૂંકા રેશા) થી લઈને **32.5 મીમી અને તેથી વધુ** (અતિ લાંબા રેશા) સુધી હોય છે.
  • દેશમાં ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ એમ ત્રણ મુખ્ય ઝોનના **9 મુખ્ય રાજ્યો** તથા **ઓડિશા** અને **તમિલનાડુ** માં કપાસનું ઉત્પાદન થાય છે.

વિસ્તાર, ઉત્પાદન અને વપરાશની સ્થિતિ

  • વાવેતર વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ભારત દુનિયામાં **પ્રથમ** નંબરે છે. દેશમાં **114.84 લાખ હેક્ટર** માં કપાસ વવાય છે, જે દુનિયાના કુલ વિસ્તારના **38%** છે.
  • ભારતનો **62%** કપાસીયા વિસ્તાર વરસાદ પર આધારિત છે, જ્યારે માત્ર **38%** વિસ્તારમાં જ સિંચાઈની સુવિધા છે.
  • ઉત્પાદન અને વપરાશ બંને બાબતમાં ભારત સમગ્ર વિશ્વમાં **બીજું** સ્થાન ધરાવે છે.
  • કપાસનું ઉત્પાદન ગાંસડીમાં મપાય છે (૧ ગાંસડી = **170 કિલો**). વર્ષ **2024-25** માં દેશમાં **297.24 લાખ ગાંસડી** (એટલે કે **5.06 મિલિયન ટન**) ઉત્પાદન થયું હતું.
  • વર્ષ **2025-26** માટે પ્રાથમિક અંદાજ અનુસાર **290.91 લાખ ગાંસડી** (એટલે કે **4.95 મિલિયન ટન**) કપાસ પાકવાની શક્યતા છે.
  • દેશમાં સ્થાનિક વપરાશ **328 લાખ ગાંસડી** (**5.58 મિલિયન ટન**) નોંધાયો છે, જે કાપડ ઉદ્યોગની મજબૂત માંગ દર્શાવે છે.

કપાસની નિકાસ અને વૈશ્વિક વેપાર

  • વર્ષ **2024-25** માં ભારતે **18 લાખ ગાંસડી** (**0.31 મિલિયન મેટ્રિક ટન**) કપાસની નિકાસ કરી હતી.
  • આ જથ્થો વિશ્વના એકંદર કપાસ વેપારના લગભગ **3.37%** જેટલો થાય છે.
  • નાણાકીય વર્ષ **FY25** માં ભારતે કપાસ અને તેના કાપડની નિકાસથી **11.49 બિલિયન યુએસ ડોલર** કમાયા હતા.
  • ભારતીય કાપડનો સૌથી મોટો ખરીદદાર દેશ **અમેરિકા (26.35%)** રહ્યો હતો.
  • આ સિવાય **બાંગ્લાદેશ (19.81%)**, **શ્રીલંકા (5.11%)**, **યુનાઇટેડ કિંગડમ (2.38%)** અને **યુએઈ (2.32%)** પણ મોટા ખરીદદાર દેશો છે.

ક્ષેત્રના વિકાસ માટે સરકારની મુખ્ય પહેલો

  • **CACP** દ્વારા ટેકાના ભાવ (MSP) નક્કી કરાય છે, જેથી ખેડૂતોને તેમના વાવેતર ખર્ચ પર ઓછામાં ઓછો **50% નો નફો** મળી રહે.
  • જ્યારે બજાર ભાવ ઘટે ત્યારે **કોટન કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (CCI)** નોડલ એજન્સી તરીકે ટેકાના ભાવે કપાસની ખરીદી કરે છે.
  • કપાસ ખરીદી કેન્દ્રોની સંખ્યા વધીને **2025-26** માં **571** થઈ ગઈ છે, જે **11 રાજ્યો** ના **152 જિલ્લાઓ** ને આવરી લે છે.
  • વર્ષ **2025-26** માં **રૂ. 5,659.22 કરોડ** ના બજેટ સાથે 5 વર્ષનું **મિશન ફોર કોટન પ્રોડક્ટિવિટી** શરૂ કરાયું છે.
  • આ મિશનનો લક્ષ્યાંક વર્ષ **2031** સુધીમાં કપાસનું ઉત્પાદન વધારીને **498 લાખ ગાંસડી** કરવાનો છે, જેનાથી **140 જિલ્લા** ના **32 લાખ ખેડૂતો** ને ફાયદો થશે.
  • આ યોજના **5F વિઝન** (Farm, Fibre, Factory, Fashion, Foreign) પર કામ કરે છે અને ખાસ કરીને **અતિ લાંબા રેશા (ELS)** વાળા કપાસ પર ધ્યાન આપે છે.
  • વર્ષ **2023-24** થી **નેશનલ ફૂડ સિક્યુરિટી મિશન (NFSM)** હેઠળ **8 રાજ્યો** માં કપાસના વધુ વાવેતર માટે નવી પદ્ધતિઓની પ્રાયોગિક શરુઆત કરાઈ છે.
  • **કપાસ કિસાન એપ** વડે ડિજિટલ સ્લોટ બુકિંગ અને સીધા ખાતામાં જમા થતા પેમેન્ટનો લાભ **41 લાખથી વધુ નોંધાયેલા ખેડૂતો** લઈ રહ્યા છે.
  • **રૂ. 30 કરોડ** ના બજેટ સાથે શરૂ કરાયેલ **કસ્તૂરી કોટન ભારત** પહેલ દ્વારા ભારતીય કપાસને બ્રાન્ડિંગ, ક્યુઆર કોડ અને ટ્રેસેબિલિટીથી વૈશ્વિક ઓળખ આપવામાં આવી રહી છે.

આગળનો માર્ગ

  • વરસાદ પર નભતા વિસ્તારોમાં સિંચાઈની સુવિધા વધારવાથી હવામાનના ફેરફારો સામે પાકને સુરક્ષિત કરી શકાશે.
  • વધુ ઉત્પાદન આપતી વાવેતર પદ્ધતિઓ અને અતિ લાંબા રેશા વાળી જાતો પ્રોત્સાહિત કરવાથી નિકાસ કમાણીમાં મોટો વધારો થઈ શકે છે.
  • ડિજિટલ ખરીદી અને બ્લોકચેન ટ્રેસેબિલિટીનો વ્યાપ વધારવાથી વિશ્વ બજારમાં ભારતીય કપાસની ગુણવત્તા પરનો વિશ્વાસ વધુ મજબૂત બનશે.