દિલ્હી-એનસીઆરમાં જીઆરએપી સ્ટેજ-1 નું અમલીકરણ
#જીએસ-3 #પર્યાવરણ #પ્રદૂષણ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- પ્રાદેશિક એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ખરાબ શ્રેણીમાં પ્રવેસ્યા પછી કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) દ્વારા દિલ્હી-એનસીઆરમાં જીઆરએપી સ્ટેજ-1 સક્રિય કરવામાં આવ્યું.
- આ માળખું ચાર અલગ-અલગ તબક્કામાં કામ કરે છે, જ્યાં સ્ટેજ-1 એ 201-300 ના AQI રેન્જ ને સંબોધિત કરે છે.
- આ યોજનાના મૂળ ડિસેમ્બર 2016 ના એમ. સી. મહેતા વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા ના કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલત ના નિર્દેશોમાં રહેલા છે, ત્યારબાદ 12 જાન્યુઆરી, 2017 ના રોજ ઔપચારિક સૂચના આપવામાં આવી હતી.
- મુખ્ય પગલાંઓમાં 500 ચોરસ મીટર કે તેથી વધુ માપતા બાંધકામ સ્થળો માટે ફરજિયાત ઓનલાઈન નોંધણીનો સમાવેશ થાય છે, સાથે સાથે રેસ્ટોરન્ટ્સમાં કોલસા અને લાકડા પર સખત પ્રતિબંધ છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે
- દિલ્હી-એનસીઆરમાં કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) દ્વારા ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP) નો સ્ટેજ-1 સક્રિય કરવામાં આવ્યો છે. સ્થાનિક એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) માં મોટો ઘટાડો થઈને તે ખરાબ (Poor) શ્રેણીમાં પહોંચી જતાં આ પગલું લેવામાં આવ્યું છે.
જીઆરએપી સ્ટેજ-1 વિશે
- આ માળખું ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન નો પાયાનો અને પ્રથમ તબક્કો છે. જ્યારે પણ હવામાનની ગુણવત્તા ઘટીને ખરાબ શ્રેણી (201 થી 300) માં જાય છે ત્યારે તે નેશનલ કેપિટલ રીજિયન માં એક સ્વચાલિત કટોકટી પ્રતિસાદ સિસ્ટમ તરીકે કામ કરે છે.
- આ સિસ્ટમ ડિસેમ્બર 2016 માં એમ. સી. મહેતા વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા ના કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા ઐતિહાસિક નિર્દેશો પછી વિકસિત થઈ છે.
- પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEFCC) દ્વારા 12 જાન્યુઆરી, 2017 ના રોજ આ યોજનાને ઔપચારિક રીતે સૂચિત કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં, એન્વાયર્નમેન્ટ પોલ્યુશન (પ્રિવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ) ઓથોરિટી (EPCA) ને તેની અમલીકરણની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.
- આ પ્રતિસાદ માળખામાં કુલ ચાર અલગ-અલગ તબક્કાઓ છે. સ્ટેજ-1 માં 201-300 ના AQI રેન્જ સાથે ખરાબ કેટેગરીનો સમાવેશ થાય છે, સ્ટેજ-2 માં 301-400 ના AQI રેન્જ સાથે ખૂબ ખરાબ કેટેગરીનો સમાવેશ થાય છે, સ્ટેજ-3 માં 401-450 ના AQI રેન્જ સાથે ગંભીર કેટેગરીનો સમાવેશ થાય છે, અને સ્ટેજ-4 માં 450 થી ઉપર ના AQI રેન્જ સાથે અતિ ગંભીર (+Severe) કેટેગરીનો સમાવેશ થાય છે.
- આ માળખું વધતા પ્રદૂષણ સ્તર સામે એક સંગઠિત સંસ્થાકીય પ્રતિક્રિયા પૂરી પાડે છે. જેમ જેમ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ઊંચે જાય છે તેમ તેમ તે ક્રમશઃ કડક નિયંત્રણ પગલાં દાખલ કરે છે.
- કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) આ પગલાંના અમલીકરણની દેખરેખ રાખે છે. તે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ, નગરપાલિકા સંસ્થાઓ, પરિવહન વિભાગો અને ટ્રાફિક પોલીસ સાથે મળીને કામ કરે છે.
જીઆરએપી સ્ટેજ-1 ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- આ યોજના રસ્તાઓની યાંત્રિક સફાઈ, નિયમિત પાણીનો છંટકાવ અને ધૂળને નિયંત્રિત કરવા માટે બાંધકામ સ્થળો પર એન્ટી-સ્મોગ ગન ગોઠવવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. એકત્રિત થયેલ રોડની ધૂળનો પણ વૈજ્ઞાનિક નિકાલ થવો જોઈએ.
- બાંધકામ અને તોડી પાડવાના પ્રોજેક્ટ્સે ધૂળ નિયંત્રણના નિયમોનું સખતપણે પાલન કરવું પડશે અને ઢાંકેલા પરિવહન વાહનોનો ઉપયોગ કરવો પડશે. 500 ચોરસ મીટર કે તેથી વધુ વિસ્તાર આવરી લેતા પ્રોજેક્ટ્સ માટે ફરજિયાત ઓનલાઈન નોંધણી જરૂરી છે.
- સત્તાવાળાઓ પોર્લ્યુશન અંડર કંટ્રોલ (PUC) તપાસને વેગ આપે છે અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરે છે. તેઓ પ્રદૂષણ ફેલાવતા વાહનોને દંડ કરે છે, બિન-અનુરૂપ બસો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને સ્થાનિક સ્થળો ન ધરાવતા ટ્રકોને ડાયવર્ટ કરે છે.
- બાયોમાસ અને મ્યુનિસિપલ કચરાને ખુલ્લામાં સળગાવવા પર સખત પ્રતિબંધ છે. સત્તાવાળાઓ લેન્ડફિલ્સ પર વધુ નજીકથી નજર રાખે છે અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ની માર્ગદર્શિકા અનુસાર પર્યાવરણીય દંડ લાદે છે.
- ઉદ્યોગોએ મંજૂર સ્વચ્છ ઇંધણ તરફ સ્વિચ કરવું પડશે અને ડીઝલ જનરેટર પરના પ્રતિબંધોનો સામનો કરતી વખતે ઉત્સર્જન ધોરણોનું પાલન કરવું પડશે. રેસ્ટોરન્ટ્સ પર પણ તેમના તંદૂરમાં કોલસો અને લાકડાના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
મહત્વ
- આ યોજના પ્રારંભિક હસ્તક્ષેપ સાધન તરીકે કાર્ય કરે છે. શિયાળાના તાપમાનમાં વ્યુત્ક્રમ (temperature inversions) સમગ્ર દિલ્હી-એનસીઆર પ્રદેશમાં ધુમ્મસ (smog) ને બગાડે તે પહેલાં તે પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોતોને નિયંત્રિત કરે છે.
- લક્ષિત અમલીકરણથી ધૂળ, વાહનોના ધુમાડા અને ઉદ્યોગના ધુમાડાને ઘટાડવામાં મદદ મળે છે. તે વ્યાપક બાંધકામ પ્રતિબંધો, શાળા બંધ રાખવા અથવા ભારે આર્થિક વિક્ષેપોનો આશરો લીધા વિના આ હાંસલ કરે છે.