એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED): માળખું, ઇતિહાસ અને મુખ્ય કાર્યો
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #GS-3 #અર્થતંત્ર #એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ #PMLA #FEMA
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતમાં નાણાકીય અપરાધો અને મની લોન્ડરિંગની તપાસ માટે નાણા મંત્રાલય હેઠળ 1 મે, 1956 ના રોજ એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
- ED ના ડિરેક્ટરનો પ્રાથમિક કાર્યકાળ 2 વર્ષ નો હોય છે, જેને એક-એક વર્ષના ત્રણ વધારા આપીને વધુમાં વધુ 5 વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય છે.
- કેબિનેટની નિમણૂક સમિતિ (ACC) એ હાલના ડિરેક્ટર રાહુલ નવીન ને 1 વર્ષ નું સર્વિસ એક્સ્ટેન્શન આપ્યું છે.
- આ એજન્સી મુખ્યત્વે ત્રણ કાયદાઓનું પાલન કરાવે છે: FEMA 1999 (1 જૂન, 2000 થી), PMLA 2002 (1 જુલાઈ, 2005 થી), અને FEOA 2018 (21 એપ્રિલ, 2018 થી).
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કેબિનેટની નિમણૂક સમિતિ (ACC) એ રાહુલ નવીન ને એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ના ડિરેક્ટર તરીકે એક વર્ષનું સર્વિસ એક્સ્ટેન્શન આપ્યું છે.
એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) વિશે
- ED એ નાણા મંત્રાલયના મહેસૂલ વિભાગ હેઠળ કામ કરતી એક વિશેષ નાણાકીય તપાસ સંસ્થા છે.
- આ સંસ્થા દેશમાં આર્થિક અપરાધો, નાણાકીય ગોટાળા, મની લોન્ડરિંગ અને વિદેશી મુદ્રા કાયદાના ભંગના કેસોની તપાસ કરે છે.
- આ સંસ્થાની સ્થાપના 1 મે, 1956 ના રોજ કરવામાં આવી હતી.
- શરૂઆતમાં આ આર્થિક બાબતોના વિભાગ હેઠળ એન્ફોર્સમેન્ટ યુનિટ તરીકે શરૂ થઈ હતી, અને 1957 માં તેનું નામ બદલીને એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ રાખવામાં આવ્યું હતું.
ઇતિહાસ અને વહીવટી વિકાસ
- વર્ષ 1956 માં, આ યુનિટ ફોરેન એક્સચેન્જ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1947 (FERA 1947) હેઠળ વિદેશી હૂંડિયામણના નિયમોના ભંગની તપાસ માટે આર્થિક બાબતોના વિભાગ હેઠળ શરૂ થયું હતું.
- વર્ષ 1960 માં, તેનો વહીવટી હવાલો મહેસૂલ વિભાગને સોંપવામાં આવ્યો હતો.
- વર્ષ 1973 થી 1977 વચ્ચે આ એજન્સી થોડા સમય માટે કાર્મિક અને વહીવટી સુધારણા વિભાગ હેઠળ રહી હતી, અને ત્યારબાદ ફરીથી મહેસૂલ વિભાગમાં પાછી આવી હતી.
- સરકારે FERA 1973 ની જગ્યાએ ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ, 1999 (FEMA) લાગુ કર્યો, જે 1 જૂન, 2000 થી અમલમાં આવ્યો હતો.
- આ એજન્સીએ 1 જુલાઈ, 2005 થી પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002 (PMLA) નો અમલ કરવાનું શરૂ કર્યું.
- આ એજન્સીને 21 એપ્રિલ, 2018 ના રોજ ભગોડા આર્થિક અપરાધી એક્ટ, 2018 (FEOA) હેઠળ કાર્યવાહી કરવાની સત્તા મળી.
વહીવટ અને નિમણૂકના નિયમો
- એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટર આ સંસ્થાના વડા તરીકે કામ કરે છે.
- આ પદ પર સામાન્ય રીતે IRS અથવા IPS કેડરના અધિકારીઓ હોય છે, જેઓ ભારત સરકારના એડિશનલ સેક્રેટરી અથવા સ્પેશિયલ સેક્રેટરી રેન્કના હોય છે.
- સેન્ટ્રલ વિજિલન્સ કમિશનર (CVC) ની અધ્યક્ષતાવાળી કમિટીની ભલામણ પરથી કેન્દ્ર સરકાર આ અધિકારીની નિમણૂક કરે છે.
- કાયદાકીય સુધારા અનુસાર, આ અધિકારીનો કાર્યકાળ શરૂઆતમાં 2 વર્ષ નો હોય છે, જેને એક-એક વર્ષ કરીને વધુમાં વધુ 5 વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય છે.
ED ના મુખ્ય કાર્યો
- PMLA હેઠળ આ એજન્સી ગુનામાંથી કમાયેલી મિલકતો ટાંચમાં લે છે અને સ્પેશિયલ PMLA કોર્ટમાં કેસ ચલાવે છે.
- તે PMLA ના નિયમોનો ઉપયોગ કરીને જપ્ત કરેલી મિલકતો અને નાણાં પીડિતો, બેંકો અને રોકાણકારોને પાછા અપાવે છે.
- FEMA હેઠળ તે વિદેશી હૂંડિયામણના ભંગ, ખોટા બિલિંગ અને ગેરકાયદે હવાલા વેપારની તપાસ કરીને દંડ ફટકારે છે.
- FEOA હેઠળ તે ભારતમાંથી ભાગી ગયેલા આર્થિક અપરાધીઓની દેશ અને વિદેશમાં આવેલી મિલકતો જપ્ત કરે છે.
- તે સરહદ પારથી થતી નાણાકીય હેરાફેરી અટકાવવા માટે FATF અને Interpol જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે મળીને કામ કરે છે.