માનસબલ સરોવરનું પર્યાવરણીય પુનરુત્થાન અને તેની મુખ્ય વિશેષતાઓ
#GS-1 #ભૂગોળ #ભૌતિક ભૂગોળ #GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #માનસબલ સરોવર #જમ્મુ અને કાશ્મીર
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં આવેલા માનસબલ સરોવરમાં 70,000 ચોરસ ફૂટથી વધુ વિસ્તારમાં ઘાસચારો હટાવવાની અને કેનાલ સફાઈની કામગીરી કરવામાં આવી છે, જેનાથી સરોવરનું પર્યાવરણ સુધરી રહ્યું છે.
માનસબલ સરોવર વિશે
- માનસબલ સરોવરને કાશ્મીરના તમામ સરોવરોમાં સૌથી સુંદર રત્ન માનવામાં આવે છે. આ પ્રાચીન સરોવરનું નામ પવિત્ર માનસરોવર પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.
- આ સરોવર 3.5 કિમી લાંબુ અને 1.5 કિમી પહોળું છે. તે 43 ફૂટ (13 મીટર) ની મહત્તમ ઊંડાઈ સાથે ભારતનું સૌથી ઊંડું કુદરતી મીઠા પાણીનું સરોવર છે.
સ્થાન
- આ સરોવર મધ્ય જમ્મુ અને કાશ્મીરના ગાંદરબલ જિલ્લાના સાફાપોરા વિસ્તારમાં આવેલું છે, જે શ્રીનગરથી ઉત્તરે લગભગ 30 કિલોમીટર દૂર છે.
- આ સરોવરની આસપાસ જરોકબલ, કોંડાબલ, નેસબલ અને ગ્રેટબલ નામના ચાર ગામો આવેલા છે.
- આ સરોવરની પૂર્વમાં બાલદર પર્વતો, ઉત્તરમાં ઊંચો કરેવા ઉચ્ચપ્રદેશ અને દક્ષિણમાં ચૂનાના પથ્થરોથી ભરેલી આહતુંગ ટેકરીઓ આવેલી છે.
નિર્માણ અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઉત્પત્તિ
- ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા મુજબ આ ઝેલમ નદી બેસિનમાં 1,585 મીટર થી 1,600 મીટર ની ઊંચાઈ પર આવેલું એક ખીણ સરોવર છે.
- હિમાલયના ત્રીજા ગ્લેશિયર સમયગાળા દરમિયાન આ સરોવર બન્યું હતું. દલ સરોવર અને અંચાર સરોવર પણ આ જ સમયે બન્યા હતા.
- અભ્યાસો દર્શાવે છે કે સરોવરના તળિયાની મધ્યમાંથી પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં એક મોટી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય તિરાડ પસાર થાય છે.
- આ સરોવરનો 10 ચોરસ કિલોમીટરનો કેચમેન્ટ વિસ્તાર પાણી માટે સ્થાનિક વરસાદ અને 1,200 થી વધુ ભૂગર્ભ કુદરતી ઝરણાં પર આધાર રાખે છે.
માનસબલ સરોવરની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- દર વર્ષે જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનામાં આ સરોવરના સાફ પાણીમાં કમળના ફૂલો (નેલુમ્બો ન્યુસિફેરા) મોટી સંખ્યામાં ખીલે છે.
- સરોવરના ઉત્તર કિનારે 17મી સદીનો ઝરોખા બાગ આવેલો છે. આ કિલ્લો અને બગીચો મુગલ મહારાણી નૂર જહાંએ વેપારીઓ માટે બનાવડાવ્યો હતો.
- આ સરોવર પક્ષીઓ માટે ઉત્તમ પ્રજનન સ્થળ છે. અહીં માલાર્ડ, હોર્ન્ડ ગ્રીબ, ગોલ્ડન ઈગલ અને વ્હાઈટ-હેડેડ ડક જેવા અનેક સ્થાનિક અને પ્રવાસી પક્ષીઓ આવે છે.
- આ સરોવરમાં બહારથી કોઈ મોટી નદી આવતી નથી. તે પોતાના અંદરના ઝરણાં પર ચાલે છે અને વધારાનું પાણી એક ચેનલ દ્વારા ઝેલમ નદીમાં ઠાલવે છે.
મહત્વ
- સ્થાનિક લોકો માછીમારી અને કમળ કાકડી (નાદરૂ) ની ખેતી કરીને રોજીરોટી મેળવે છે, જેનાથી કાશ્મીરની ખાદ્ય સુરક્ષા પણ જળવાય છે.
- આ સરોવર સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે પર આવતું હોવાથી શિયાળામાં સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે રહેઠાણ પૂરું પાડે છે, જે પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતા માટે મહત્વનું છે.