ઈઝ ઓફ લિવિંગ: સરકારી પહેલો અને તેના પરિણામો

ઈઝ ઓફ લિવિંગ: સરકારી પહેલો અને તેના પરિણામો

#GS-2 #GS-3 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • સરકારે **2014 થી 2026 વચ્ચેના 12 વર્ષ** માં ભારતમાં થયેલા સર્વસમાવેશી વિકાસ અને નાગરિક-કેન્દ્રી શાસન સુધારાઓની માહિતી આપી છે.
  • મકાન, ગેસ, પાણી, વીજળી, શૌચાલય, રોડ કનેક્ટિવિટી અને ડિજિટલ સેવાનો વિસ્તાર થવાથી લોકોનું જીવન વધુ સરળ બન્યું છે.

આવાસ અને મૂળભૂત સુવિધાઓ

  • શહેરી ગરીબોને પક્કા ઘર આપવા માટે **2015** માં **પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-શહેરી (PMAY-U)** શરૂ કરવામાં આવી હતી.
  • વર્ષ **2024** માં શરૂ થયેલી **PMAY-U 2.0** હેઠળ **Rs. 2.5 લાખ** સુધીની સહાય મળે છે, જેમાં ઘરની માલિકી મહિલાના નામે હોવી ફરજિયાત છે.
  • અત્યાર સુધીમાં **PMAY-U** હેઠળ **1.25 કરોડ** થી વધુ મકાનો મંજૂર કરાયા છે, જેમાંથી **98 લાખ** થી વધુ ઘરોનું કામ પૂરું થઈ ગયું છે.
  • ગામડાઓ માટે **2016** માં **PMAY-G** યોજના શરૂ કરાઈ, જેમાં મેદાની વિસ્તાર માટે **Rs. 1.20 લાખ** અને પહાડી વિસ્તાર માટે **Rs. 1.30 લાખ** ની મદદ અપાય છે.
  • વર્ષ **2016 થી 2026** વચ્ચે **3.98 કરોડ** ઘર બનાવવાનો લક્ષ્યાંક હતો, જેમાંથી **3.91 કરોડ** ઘર મંજૂર થયા અને **3.05 કરોડ** ઘરો બની ગયા છે.
  • ગામડામાં બનેલા મકાનોમાંથી લગભગ **75%** ઘરોની માલિકી મહિલાઓ અથવા સંયુક્ત નામે છે.
  • આ ઘરોમાં શૌચાલય, પીવાનું પાણી અને વીજળી જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ પણ અન્ય યોજનાઓ સાથે જોડીને આપવામાં આવી છે.
  • શહેરોમાં સુવિધાઓ સુધારવા **2015** માં **AMRUT** યોજના લાવવામાં આવી હતી, જેણે **500** શહેરોમાં પાણી અને ડ્રેનેજની સુવિધાઓ વધારી.
  • વર્ષ **2021** માં **AMRUT 2.0** શરૂ કરીને દેશના તમામ **4,800** શહેરોને આવરી લેવાયા, જેના માટે **Rs. 2.99 લાખ કરોડ** નું બજેટ રખાયું છે.
  • અગાઉની યોજનાઓ કરતા **AMRUT** હેઠળ શહેરી સુવિધાઓ માટે **Rs. 2.79 લાખ કરોડ** ના કામો મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

મૂળભૂત જરૂરિયાતોની સાર્વત્રિક પહોંચ

  • મે **2016** માં શરૂ થયેલી **ઉજ્જવલા યોજના (PMUY)** એ ગામડાની મહિલાઓને રાંધણ ગેસ આપીને ધુમાડાથી મુક્તિ અપાવી છે.
  • સૌપ્રથમ **8 કરોડ** સિલિન્ડર આપવાનો લક્ષ્યાંક **2019** માં પૂરો થયો, ત્યારબાદ **ઉજ્જવલા 2.0** શરૂ કરીને વધુ લોકોને જોડવામાં આવ્યા.
  • અત્યાર સુધી **10.57 કરોડ** થી વધુ ગેસ કનેક્શન અપાયા છે. દેશમાં ગેસ જોડાણનું પ્રમાણ **2014** માં **55.9%** હતું જે **2026** માં વધીને **107.2%** થયું છે.
  • વર્ષ **2019** માં શરૂ થયેલા **જલ જીવન મિશન (JJM)** હેઠળ નળથી જળ કનેક્શન **3.23 કરોડ** થી વધીને **15.86 કરોડ** પરિવારો સુધી પહોંચી ગયા છે.
  • પાણીની સુવિધા મળવાથી **9 કરોડ** મહિલાઓની હેરાનગતિ ઘટી છે અને **1.81 લાખ** ગામડાં **હર ઘર જલ** તરીકે પ્રમાણિત થયા છે.
  • પાણીની ગુણવત્તા તપાસવા માટે **2,843** પ્રયોગશાળાઓ બનાવાઈ છે અને **24.80 લાખ** મહિલાઓને ટેસ્ટિંગ કિટ વાપરવાની તાલીમ અપાઈ છે.
  • માર્ચ **2026** માં આ મિશનને **JJM 2.0** તરીકે ડિસેમ્બર **2028** સુધી લંબાવાયું છે, જેનું કુલ બજેટ **Rs. 8.69 લાખ કરોડ** છે.
  • ગામડામાં શૌચાલય બનાવવાની **સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગ્રામીણ** યોજનાથી સ્વચ્છતાનું પ્રમાણ **2014** માં **39%** થી વધીને **2019** માં **100%** થઈ ગયું.
  • જૂન **2026** સુધીમાં **12.14 કરોડ** વ્યક્તિગત શૌચાલય અને **2.76 લાખ** સામૂહિક શૌચાલય સંકુલ બનાવવામાં આવ્યા છે.
  • દેશના **5.69 લાખ** થી વધુ ગામડાં ઓપન ડિફેકેશન ફ્રી (**ODF Plus**) બન્યા છે અને ત્યાં કચરા નિકાલની વ્યવસ્થા ઊભી કરાઈ છે.
  • શહેરી વિસ્તારોમાં **2014 થી 2026** વચ્ચે **63 લાખ** ઘરગથ્થુ શૌચાલય અને **6 લાખ** જાહેર શૌચાલય બનાવવામાં આવ્યા.
  • શહેરોમાં ઘરઘરથી કચરો એકઠો કરવાનું કામ **98%** સુધી પહોંચ્યું છે અને કચરાનું પ્રોસેસિંગ **16%** થી વધીને **82%** થયું છે.
  • વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (**WHO**) ના અહેવાલ મુજબ સ્વચ્છતા વધવાથી ઝાડા-ઉલટી જેવા રોગોથી થતા **3 લાખ** બાળકોના અકાળ મૃત્યુ અટક્યા છે.

સૌ માટે વીજળી: સ્વચ્છ અને વિશ્વસનીય ઊર્જા

  • દેશમાં કુલ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા **2014** ના **248 GW** થી બમણી થઈને **2026** માં **532 GW** કરતાં વધુ થઈ ગઈ છે.
  • પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (**Renewable Energy**) ની ક્ષમતા **76.38 GW** થી વધીને **274.69 GW** થઈ છે. ભારત હવે સ્વચ્છ ઊર્જામાં દુનિયામાં **3જા** નંબરે છે.
  • સૌર ઊર્જા ક્ષમતા **2.82 GW** થી વધીને **150.26 GW** અને પવન ઊર્જા ક્ષમતા **21.04 GW** થી વધીને **56.09 GW** થઈ છે.
  • ગામડાઓમાં દૈનિક વીજળી પુરવઠો **2014** ના **12.5 કલાક** થી વધીને **22.6 કલાક** થયો છે, જ્યારે શહેરોમાં **23.4 કલાક** વીજળી મળે છે.
  • દેશમાં **5 લાખ સર્કિટ કિલોમીટર** થી વધુ મોટી વીજ લાઈનો પથરાઈ ગઈ છે, જેનાથી ભારતનું પાવર ગ્રીડ દુનિયાનું સૌથી મોટું એકીકૃત ગ્રીડ બન્યું છે.
  • વર્ષ **2017** માં શરૂ થયેલી **સૌભાગ્ય યોજના** હેઠળ **2.86 કરોડ** ઘરોને મફત વીજ જોડાણ આપવામાં આવ્યા હતા.
  • ફેબ્રુઆરી **2024** માં શરૂ થયેલી **PM સૂર્ય ઘર મફત વીજળી યોજના** હેઠળ સોલાર પેનલ નાખવા માટે **Rs. 78,000** સુધીની સબસીડી અને દર મહિને **300** યુનિટ મફત વીજળી મળે છે.
  • મે **2026** સુધીમાં **40 લાખ** થી વધુ ઘરોમાં સોલાર સિસ્ટમ લાગી ગઈ છે અને **1 કરોડ** ઘરોનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે.
  • ઉજાલા (**UJALA**) યોજના હેઠળ **37 કરોડ** LED બલ્બ વહેંચાયા છે, જેનાથી લોકોના વીજ બિલમાં વાર્ષિક **Rs. 19,153 કરોડ** ની બચત થઈ છે.

નાણાકીય સમાવેશન અને સશક્તિકરણ

  • ઓગસ્ટ **2014** માં શરૂ થયેલી **જન ધન યોજના (PMJDY)** એ દેશના કરોડો ગરીબ નાગરિકોને પ્રથમ વખત બેંકિંગ સિસ્ટમ સાથે જોડ્યા.
  • જન ધન ખાતાની સંખ્યા **14.72 કરોડ** થી વધીને **58 કરોડ** થી વધુ થઈ છે, જેમાં લોકોના **Rs. 3 લાખ કરોડ** થી વધુ રૂપિયા જમા છે.
  • ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (**DBT**) દ્વારા **327** યોજનાઓના **Rs. 6.9 લાખ કરોડ** સીધા લોકોના બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવ્યા.
  • ગરીબ પરિવારોને આર્થિક સુરક્ષા આપવા માટે **40.60 કરોડ RuPay** ડેબિટ કાર્ડ સાથે મફત અકસ્માત વીમો આપવામાં આવ્યો છે.
  • નાના વેપારીઓને ગેરંટી વગર લોન આપવા માટે **2015** માં **પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY)** શરૂ કરવામાં આવી હતી.
  • મુદ્રા યોજના હેઠળ **Rs. 40 લાખ કરોડ** ની **57.7 કરોડ** લોન આપવામાં આવી, જેમાંથી **66%** લોન મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને મળી છે.
  • આ લોન મેળવનારા અડધાથી વધુ લાભાર્થીઓ **SC, ST અને OBC** વર્ગના નાગરિકો છે.
  • નવા **તરુણ પ્લસ (Tarun Plus)** કેટેગરી હેઠળ અગાઉની લોન ભરપાઈ કરનાર વેપારીઓ માટે લોનની મર્યાદા વધારીને **Rs. 20 લાખ** કરવામાં આવી છે.

પરિવહન અને કનેક્ટિવિટીમાં સુધારા

  • ભારતનો રોડ નેટવર્ક **63.73 લાખ કિમી** સાથે વિશ્વમાં **બીજા** નંબરે પહોંચ્યો છે, જેમાં નેશનલ હાઇવે વધીને **1,46,572 કિમી** થયા છે.
  • અટલ ટનલ, સુદર્શન સેતુ અને દ્વારકા એક્સપ્રેસવે જેવા મોટા પ્રોજેક્ટ્સથી મુસાફરીનો સમય ઘટ્યો છે અને વેપાર ઝડપી બન્યો છે.
  • પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના હેઠળ **4.11 લાખ કિમી** પાકા રસ્તા બન્યા છે, જેનાથી **99.6%** ગામડાં પાકા રસ્તાથી જોડાઈ ગયા છે.
  • રેલવેનું **99.6%** વીજળીકરણ પૂરું થયું છે અને **કવચ (Kavach)** સિસ્ટમના કારણે રેલ અકસ્માતો **135** થી ઘટીને માત્ર **16** થઈ ગયા છે.
  • મુસાફરો માટે **162 વંદે ભારત** ટ્રેનો અને મધ્યમ વર્ગ માટે **અમૃત ભારત** ટ્રેનો શરૂ કરવામાં આવી છે.
  • ઉડાન (**UDAN**) યોજના દ્વારા નાના શહેરોને જોડતા એરપોર્ટની સંખ્યા **74** થી વધીને **165** થઈ છે, જેનો **1.64 કરોડ** લોકોએ લાભ લીધો છે.
  • દેશના **26** શહેરોમાં **1,155 કિમી** મેટ્રો નેટવર્ક ચાલુ થઈ ગયું છે, જે દુનિયામાં **3જું** સૌથી મોટું મેટ્રો નેટવર્ક છે.

સુશાસન સુધારા

  • જન વિશ્વાસ કાયદા દ્વારા નાના-મોટા સરકારી નિયમોના ભંગ બદલ જેલની સજા દૂર કરીને માત્ર આર્થિક દંડનો નિયમ બનાવાયો છે.
  • વર્ષ **2026** ના સુધારેલા કાયદામાં **79** કેન્દ્રીય કાયદાઓની **717** જોગવાઈઓને ગુનામુક્ત કરવામાં આવી છે.
  • સરકારી ફરિયાદોના નિકાલ માટેના **CPGRAMS** પોર્ટલ પર **6 લાખ** ફરિયાદો ઉકેલાઈ છે, જેમાં **69.8%** લોકોએ સંતોષ વ્યક્ત કર્યો છે.
  • સરકાર સાથે સીધા જોડાવા માટેના **MyGov** પ્લેટફોર્મ પર **60 મિલિયન** થી વધુ નાગરિકો નોંધાયેલા છે.
  • વર્ષ **2021** માં શરૂ થયેલા **PM ગતિશક્તિ** પ્લેટફોર્મ સાથે **58** સરકારી મંત્રાલયો જોડાયા છે જેથી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું પ્લાનિંગ એકસાથે થઈ શકે.

નિષ્કર્ષ

  • ટેકનોલોજી અને નાગરિક-કેન્દ્રી શાસનને કારણે દેશના દરેક વર્ગ સુધી સરકારી સુવિધાઓ ઝડપથી પહોંચી રહી છે.
  • મૂળભૂત સુવિધાઓ, મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નાણાકીય સુરક્ષાથી **વિકસિત ભારત 2047** ના લક્ષ્યાંકને ભરોસાપાત્ર આધાર મળ્યો છે.