જયપૂર ગ્રાઉન્ડ ગરોળી સામે ઉભેલા સંરક્ષણ પ્રશ્નો

જયપૂર ગ્રાઉન્ડ ગરોળી સામે ઉભેલા સંરક્ષણ પ્રશ્નો

#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #વન્યજીવન #ભૂગોળ #સંસાધનો #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ગુજરાત

મુખ્ય મુદ્દા

  • ઓડિશાના બાલ્ડા હિલ્સ માં પ્રસ્તાવિત 147-હેક્ટર બોક્સાઇટ ખનન પ્રોજેક્ટ જોખમમાં મુકાયેલી જયપૂર ગ્રાઉન્ડ ગરોળી માટે મોટો ખતરો છે.
  • વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા 130 વર્ષ સુધી લુપ્ત મનાયા બાદ, હર્પેટોલોજિસ્ટ્સે 2010 માં આ ગરોળીની પુનઃ શોધ કરી હતી.
  • આ ગરોળી માત્ર પૂર્વઘાટ ના 900 થી 1,400 મીટર ની ઊંચાઈ વાળા વિસ્તારોમાં જ જોવા મળે છે.
  • પુખ્ત ગરોળીની કુલ લંબાઈ અંદાજે 3.6 ઇંચ (92 mm) હોય છે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • ઓડિશાની બાલ્ડા હિલ્સ માં 147-હેક્ટર વિસ્તારમાં બોક્સાઇટ ખાણ ખનનનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે, જેણે વન્યજીવ સંરક્ષણની ચિંતાઓ વધારી છે.
  • આ ખાણ વિસ્તારની અંદર જ જોખમમાં મુકાયેલી જયપૂર ગ્રાઉન્ડ ગરોળી જોવા મળતા આ ચિંતા વધુ ગંભીર બની છે.

જયપૂર ગ્રાઉન્ડ ગરોળી વિશે

  • આ એક દુર્લભ અને રાત્રે સક્રિય થતી ગરોળીની જાતિ છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં Cyrtodactylus jeyporensis અથવા Geckoella jeyporensis કહેવાય છે.
  • બ્રિટિશખાનદાનના પ્રકૃતિવાદી રિચાર્ડ હેનરી બેડડોમ દ્વારા 1877 માં આનો પહેલો દસ્તાવેજ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો.
  • સંશોધકો એવું માનતા હતા કે આ પ્રાણી 130 વર્ષ પહેલાં લુપ્ત થઈ ગયું હતું, પરંતુ હર્પેટોલોજિસ્ટ ઈશાન અગ્રવાલ અને અનિરુદ્ધ દત્તા-રોય દ્વારા 2010 માં તેની પુનઃ શોધ કરવામાં આવી હતી.

નિવાસસ્થાન

  • આ ગરોળી માત્ર પૂર્વઘાટ ના 900 થી 1,400 મીટર ની ઊંચાઈ ધરાવતા પર્વતીય વિસ્તારોમાં જ જોવા મળે છે.
  • તેનું કુદરતી ઘર દક્ષિણ ઓડિશા અને ઉત્તર આંધ્રપ્રદેશ સુધી ફેલાયેલું છે.
  • તે પર્વતીય અર્ધ-સદાબહાર જંગલોના તળિયે રહે છે અને મોટા પથ્થરોની તિરાડો, પથ્થરોના થપ્પા અને સડેલા પાંદડાઓ નીચે આશરો લે છે.

મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

  • આ ગરોળીની કુલ લંબાઈ આશરે 3.6 ઇંચ (92 mm) હોય છે અને તેનું માથું મોટું અને ઈંડા આકારનું હોય છે.
  • તેની પીઠ પર સપાટ ભીંગડા હોય છે જે દીવાલની ઈંટોની જેમ સરખી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
  • તેના શરીરનો રંગ હળવા પીળાશ પડતા બદામીથી લઈને નારંગી રંગનો હોય છે, જેના પર ઘેરા લાલ અને કાળા કિનારીવાળા ફોલ્ડા હોય છે.
  • તેના શરીરમાં ખાસ પ્રકારના છિદ્રો હોતા નથી અને તેની પૂંછડી ગોળાકાર તથા પાતળી થતી જાય છે.
  • સામાન્ય ઘરની ગરોળીની જેમ દીવાલો પર ચડવાને બદલે, આ ગરોળી માત્ર જમીન પર જ રહે છે અને રાત્રે પાંદડાઓ અને પથ્થરોની વચ્ચે ખોરાક શોધે છે.
  • વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ એક પ્રાચીન વેટ-ઝોન પ્રજાતિ છે, જે દ્વીપકલ્પ ભારતમાં શુષ્કતા વધતી ગઈ તેમ 20 મિલિયન વર્ષ પહેલાં પોતાની મૂળ જાતિથી અલગ થઈ ગઈ હતી.

મહત્વ

  • આ ગરોળી એક વિશિષ્ટ ઉત્ક્રાંતિ શ્રૃખલા દર્શાવે છે, જે ભારતીય ગરોળીઓના ઇતિહાસ અને ભૂતકાળના આબોહવાકીય ફેરફારોને સમજવામાં મદદ કરે છે.
  • તે પર્વતીય જંગલોના સ્વાસ્થ્ય માટે એક બાયો-ઇન્ડિકેટર તરીકે કામ કરે છે.
  • તેનું રહેઠાણ ખૂબ જ મર્યાદિત હોવાથી તે ખનન, જંગલોના નાશ અને રહેઠાણના વિભાજન સામે ખૂબ જ સંવેદનશીલ બને છે.