સંકટગ્રસ્ત હિમાલયન રે-ફિન્ડ માછલીને બચાવવા માટે સ્થાનિક સમુદાયનું અભિયાન

#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #વન્યજીવ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #હિમાલયન રે-ફિન્ડ માછલી #Schizothorax pelzami #અરુણાચલ પ્રદેશ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

અરુણાચલ પ્રદેશના પૂર્વ કામેંગ જિલ્લામાં રહેતા **સાંગનો સમુદાયે** એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકૃતિ બચાવ ઝુંબેશ શરૂ કરી છે. તેઓ સંકટમાં મુકાયેલી હિમાલયન રે-ફિન્ડ માછલી (**Schizothorax pelzami**) ને બચાવવા માટે તેને સુરક્ષિત જળાશયોમાં ખસેડી રહ્યા છે.

હિમાલયન રે-ફિન્ડ માછલી (**Schizothorax pelzami**) એ મીઠા પાણીની એક ખાસ માછલી છે, જે કાચબા અને રોહુ જેવા **Cyprinidae** પરિવારમાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેને **ટ્રાન્સકેસ્પિયન મરિન્કા** કહે છે, જ્યારે ન્યીશી સમુદાયના લોકો તેને **ન્ગારસિંગ** તરીકે ઓળખે છે.
આ માછલી આધુનિક હાડકાંવાળી માછલીઓના જૂથ **Teleostei** માં આવે છે. ઊંચા પર્વતોના ઠંડા પાણીમાં જીવવા માટે તેના શરીરમાં કુદરતી રીતે ખાસ રચનાઓ આવેલી છે.

આ માછલી હિમાલયના નીચલા ભાગો અને ટ્રાન્સકેસ્પિયન વિસ્તારના ઊંચાઈવાળા પર્વતીય ઝરણાં અને ઠંડી નદીઓમાં જોવા મળે છે.
તે પૂર્વ હિમાલયના **લપાબંગ** અને **રિચાસો** જેવા બરફ પીગળીને બનતા ચોખ્ખા ઝરણાંમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે, જ્યાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ખૂબ સારું હોય છે.
નદીઓમાં **મહસીર** જેવી મોટી શિકારી માછલીઓ પણ રહે છે, જે પાણીના વાઘ તરીકે ઓળખાય છે. આથી જ આ નાની માછલીઓ સુરક્ષિત રીતે ઈંડા મૂકવા માટે ઊંચાઈ પર આવેલા છીછરા ઝરણાંમાં જાય છે.

**IUCN** ની વૈશ્વિક રેડ લિસ્ટ યાદીમાં આ માછલીને **સંકટગ્રસ્ત (Endangered)** શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે.

તેના મીનપક્ષ (ફિન્સ) માં નરમ હાડકાંની પાંસળીઓ હોય છે. આ રચના તેને પર્વતીય નદીઓના ઝડપી પ્રવાહમાં સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તેની પૂંછડીના ઉપર અને નીચેના બંને ભાગ એકસરખા હોય છે, જેને **હોમોસર્કલ પૂંછડી** કહે છે. તેનાથી માછલીને પાણીમાં આગળ વધવા માટે સરખો ધક્કો મળે છે.
તેનું મોં બહાર લંબાઈ શકે તેવું હોય છે. આનાથી તે નદીના તળિયે પથ્થરો પર ચોંટેલી શેવાળ અને નાના જીવોને સરળતાથી ખાવામાં સફળ થાય છે.
તેના શરીર પર પાતળા ભીંગડાં એકબીજા પર પથરાયેલા હોય છે. આનાથી શરીરનું વજન ઘટે છે અને પાણીનો અવરોધ ઓછો થાય છે.

આ માછલીઓ પાણીની સ્વચ્છતા, તાપમાન અને ઓક્સિજનમાં થતા બદલાવ પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલ હોય છે. તેથી તે હિમાલયની નદીઓની આરોગ્ય સ્થિતિ દર્શાવતા કુદરતી સૂચક તરીકે કામ કરે છે.
**ન્યીશી** સમુદાય ચોક્કસ સમય માટે માછીમારી પર બ बंदी મૂકીને આ માછલીઓને બચાવે છે. આ પગલાથી સ્થાનિક પર્યાવરણીય પ્રવાસન વધશે અને લોકોની રોજીરોટી પણ સુરક્ષિત રહેશે.