કેન્દ્ર સરકારે લડાખ માટે કલમ 371 હેઠળ ખાસ શાસન મોડેલનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #સમવાયતંત્ર #સહકારી સમવાયતંત્ર #બંધારણીય સુધારા #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #ભારતીય સમાજ #સંવેદનશીલ વર્ગો #અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ સંબંધિત મુદ્દાઓ #લડાખ #કલમ 371 #છઠ્ઠી અનુસૂચિ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **ગૃહ મંત્રાલય (MHA)** દ્વારા **લડાખ**ના નાગરિક સંગઠનો સાથેની બેઠકની સત્તાવાર માહિતી જાહેર કરવામાં આવી છે.
- આ માહિતી મુજબ સરકારે લડાખ માટે **કલમ 371** હેઠળ સ્વ-શાસન આપવાનું એક ખાસ નવું મોડેલ રજૂ કર્યું છે.
- આ પ્રસ્તાવિત સમજૂતીથી **લડાખ**માં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલી રાજકીય મડાગાંઠ, આંદોલનો અને સ્થાનિક પ્રતિનિધિત્વની તંગીનો અંત આવશે.
લડાખ માટે સૂચવેલ શાસન મોડેલ શું છે?
- સરકારે **છઠ્ઠી અનુસૂચિ** લાગુ કરવાને બદલે **નાગાલેન્ડ** અને **મિઝોરમ** જેવા રાજ્યોની જેમ **કલમ 371** હેઠળ લડાખ માટે એક અલગ જ વિશેષ વ્યવસ્થા બનાવવાનું નક્કી કર્યું છે.
- આ ખાસ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ **લડાખ**ની આદિવાસી સંસ્કૃતિ, જમીનના અધિકારો અને સ્થાનિક લોકોને સરકારી નોકરીઓમાં રક્ષણ આપવાનો છે.
- **લડાખ**માં હવે માત્ર અધિકારીઓ કે અમલદારોનું શાસન નહીં ચાલે.
- સમગ્ર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે એક નવી ચૂંટાયેલી સંસ્થા બનાવવામાં આવશે, જેથી સ્થાનિક લોકોને પોતાની રાજકીય રજૂઆત કરવાનો અધિકાર મળે.
- આ નવી ચૂંટાયેલી સંસ્થા પાસે માત્ર સલાહ આપવાની સત્તા નહીં હોય, પરંતુ સ્થાનિક બાબતો પર કાયદા બનાવવાની, નિર્ણયો લેવાની અને બજેટ વાપરવાની પૂરતી સત્તા હશે.
- આ મોટો ફેરફાર છે કારણ કે હવે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પોતાના હાથ નીચેના સરકારી અધિકારીઓ પર સીધી દેખરેખ અને નિયંત્રણ રાખી શકશે.
- આ પ્રતિનિધિઓને સરકારી અમલદારોની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવાનો પણ હક મળશે, જેનાથી અધિકારીઓ ચૂંટાયેલી સરકારને જવાબદાર બનશે.
- આ નવી મધ્યસ્થ સંસ્થા ગામડા સ્તરે કામ કરતી **પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs)** સાથે મળીને સુમેળથી કામ કરશે.
- પગાર અને ખર્ચના નાણાકીય બોજને કારણે હાલ તરત જ પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો આપવો શક્ય નથી, પણ કેન્દ્ર સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે ભવિષ્યમાં **લડાખ**ને પૂર્ણ રાજ્ય બનાવવું એ જ અંતિમ લક્ષ્ય રહેશે.
લડાખ બંધારણીય સંરક્ષણની માંગ કેમ કરી રહ્યું છે?
- **ઓગસ્ટ 2019**માં સરકારે **કલમ 370** હટાવી અને **જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનઃગઠન અધિનિયમ, 2019** પસાર કરીને જૂના રાજ્યના બે ભાગ પાડ્યા.
- **લડાખ**ને અલગ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવવાની જૂની માંગ તો પૂરી થઈ, પરંતુ તેને ધારાસભા વગરનો પ્રદેશ બનાવવામાં આવ્યો.
- **2019** પહેલા **લડાખ** પાસે વિધાનસભામાં **4** ધારાસભ્યો હતા. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યા પછી બધો વહીવટ **રાજ્યપાલ (LG)** ના હાથમાં જતો રહ્યો અને લેહ-કારગિલની પહાડી કાઉન્સિલો પાસે ખૂબ સીમિત સત્તા રહી ગઈ.
- સ્થાનિક જમીન અને સંસ્કૃતિ છીનવાઈ જવાની બીકે **2021** થી **2026** દરમિયાન **સોનમ વાંગચુક** જેવા પર્યાવરણવાદીઓના નેતૃત્વમાં મોટા આંદોલનો અને વિરોધ પ્રદર્શનો થયા.
- આંદોલનકારીઓની **4** મુખ્ય માંગણીઓ હતી: પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો, **છઠ્ઠી અનુસૂચિ** હેઠળ રક્ષણ, અલગ **લડાખ જાહેર સેવા આયોગ (LPSC)** ની સ્થાપના અને **લેહ** તથા **કારગિલ** માટે **2** લોકસભા બેઠકો.
કલમ 371
- **ભારતના બંધારણ**ના **ભાગ XXI** માં આવેલી **કલમ 371** કેટલાક ખાસ રાજ્યોને તેમની સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને સ્થાનિક જરૂરિયાતો સાચવવા માટે વિશેષ અધિકારો આપે છે.
- મૂળ **કલમ 371** એ **26 જાન્યુઆરી 1950** થી જ બંધારણમાં છે, પરંતુ ત્યાર પછી **કલમ 368** નો ઉપયોગ કરીને બંધારણીય સુધારા દ્વારા **કલમ 371A** થી **371J** સુધીની કલમો ઉમેરવામાં આવી.
- **છઠ્ઠી અનુસૂચિ**માં સ્વાયત્ત પરિષદો કામ કરે છે, જ્યારે **કલમ 371** હેઠળ રાજ્યની વિધાનસભા અથવા રાજ્યપાલને બહારના લોકોને જમીન ખરીદતા રોકવાની અને સ્થાનિક રીત-રિવાજોને સાચવવાની સીધી સત્તા મળે છે (જેમ કે **નાગાલેન્ડ** માટે **કલમ 371A**).
- ઉદાહરણ તરીકે, **ગુજરાત** અને **મહારાષ્ટ્ર** જેવા રાજ્યોમાં પછાત વિસ્તારોના વિકાસ માટે **કલમ 371** હેઠળ અલગ વિકાસ બોર્ડ બનાવવાની જોગવાઈ છે.
- આમાં **નાગાલેન્ડ** માટે **કલમ 371A**, **અસમ** માટે **371B**, **મણિપુર** માટે **371C**, **આંધ્રપ્રદેશ** અને **તેલંગાણા** માટે **371D** અને **371E**, **સિક્કિમ** માટે **371F**, **મિઝોરમ** માટે **371G**, **અરુણાચલ પ્રદેશ** માટે **371H**, **ગોવા** માટે **371I** અને **કર્ણાટક**ના કલ્યાણ કર્ણાટક વિસ્તાર માટે **371J** નો સમાવેશ થાય છે.
- કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે **કલમ 371** હેઠળ ખાસ માળખું બનાવવાથી **છઠ્ઠી અનુસૂચિ**ની જટિલતાઓ વિના પણ **લડાખ**ની જમીન, નોકરી અને સંસ્કૃતિને પૂરતું રક્ષણ મળી રહેશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
- સરકારે **લડાખ** માટે **છઠ્ઠી અનુસૂચિ**ને બદલે **કલમ 371** નો વિકલ્પ કેમ પસંદ કર્યો? કેન્દ્રનું માનવું છે કે **કલમ 371** હેઠળનું આ નવું માળખું વહીવટી સરળતા સાથે જમીન, સંસ્કૃતિ અને નોકરીઓનું પૂરતું રક્ષણ કરી શકે છે.
- **લડાખ** માટે સૂચવેલા વહીવટી મોડેલની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ કઈ છે? આ મોડેલમાં એક નવી ચૂંટાયેલી સંસ્થા બનશે જેની પાસે કાયદાકીય, નાણાકીય અને કારોબારી સત્તા હશે, અને તે સરકારી અધિકારીઓ પર સીધી દેખરેખ રાખી શકશે.
- **લડાખ**ના સંગઠનોની મુખ્ય માંગણીઓ કઈ કઈ હતી? તેમની **4** મુખ્ય માંગણીઓ હતી: પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો, **છઠ્ઠી અનુસૂચિ**, અલગ **લડાખ જાહેર સેવા આયોગ (LPSC)** અને **2** લોકસભા બેઠકો.
- **કલમ 371** અને **છઠ્ઠી અનુસૂચિ** વચ્ચે શું તફાવત છે? **કલમ 371** રાજ્ય અનુસાર વિશેષ બંધારણીય જોગવાઈઓ પૂરી પાડે છે, જ્યારે **છઠ્ઠી અનુસૂચિ** આદિવાસી વિસ્તારો માટે સ્વાયત્ત જિલ્લા પરિષદોની રચના કરે છે.