કેન્દ્ર સરકારે લડાખ માટે કલમ 371 હેઠળ ખાસ શાસન મોડેલનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #સમવાયતંત્ર #સહકારી સમવાયતંત્ર #બંધારણીય સુધારા #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #ભારતીય સમાજ #સંવેદનશીલ વર્ગો #અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ સંબંધિત મુદ્દાઓ #લડાખ #કલમ 371 #છઠ્ઠી અનુસૂચિ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ગૃહ મંત્રાલય (MHA) દ્વારા લડાખના નાગરિક સંગઠનો સાથેની બેઠકની સત્તાવાર માહિતી જાહેર કરવામાં આવી છે.
- આ માહિતી મુજબ સરકારે લડાખ માટે કલમ 371 હેઠળ સ્વ-શાસન આપવાનું એક ખાસ નવું મોડેલ રજૂ કર્યું છે.
- આ પ્રસ્તાવિત સમજૂતીથી લડાખમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલી રાજકીય મડાગાંઠ, આંદોલનો અને સ્થાનિક પ્રતિનિધિત્વની તંગીનો અંત આવશે.
લડાખ માટે સૂચવેલ શાસન મોડેલ શું છે?
- સરકારે છઠ્ઠી અનુસૂચિ લાગુ કરવાને બદલે નાગાલેન્ડ અને મિઝોરમ જેવા રાજ્યોની જેમ કલમ 371 હેઠળ લડાખ માટે એક અલગ જ વિશેષ વ્યવસ્થા બનાવવાનું નક્કી કર્યું છે.
- આ ખાસ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ લડાખની આદિવાસી સંસ્કૃતિ, જમીનના અધિકારો અને સ્થાનિક લોકોને સરકારી નોકરીઓમાં રક્ષણ આપવાનો છે.
- લડાખમાં હવે માત્ર અધિકારીઓ કે અમલદારોનું શાસન નહીં ચાલે.
- સમગ્ર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે એક નવી ચૂંટાયેલી સંસ્થા બનાવવામાં આવશે, જેથી સ્થાનિક લોકોને પોતાની રાજકીય રજૂઆત કરવાનો અધિકાર મળે.
- આ નવી ચૂંટાયેલી સંસ્થા પાસે માત્ર સલાહ આપવાની સત્તા નહીં હોય, પરંતુ સ્થાનિક બાબતો પર કાયદા બનાવવાની, નિર્ણયો લેવાની અને બજેટ વાપરવાની પૂરતી સત્તા હશે.
- આ મોટો ફેરફાર છે કારણ કે હવે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પોતાના હાથ નીચેના સરકારી અધિકારીઓ પર સીધી દેખરેખ અને નિયંત્રણ રાખી શકશે.
- આ પ્રતિનિધિઓને સરકારી અમલદારોની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવાનો પણ હક મળશે, જેનાથી અધિકારીઓ ચૂંટાયેલી સરકારને જવાબદાર બનશે.
- આ નવી મધ્યસ્થ સંસ્થા ગામડા સ્તરે કામ કરતી પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs) સાથે મળીને સુમેળથી કામ કરશે.
- પગાર અને ખર્ચના નાણાકીય બોજને કારણે હાલ તરત જ પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો આપવો શક્ય નથી, પણ કેન્દ્ર સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે ભવિષ્યમાં લડાખને પૂર્ણ રાજ્ય બનાવવું એ જ અંતિમ લક્ષ્ય રહેશે.
લડાખ બંધારણીય સંરક્ષણની માંગ કેમ કરી રહ્યું છે?
- ઓગસ્ટ 2019માં સરકારે કલમ 370 હટાવી અને જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનઃગઠન અધિનિયમ, 2019 પસાર કરીને જૂના રાજ્યના બે ભાગ પાડ્યા.
- લડાખને અલગ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવવાની જૂની માંગ તો પૂરી થઈ, પરંતુ તેને ધારાસભા વગરનો પ્રદેશ બનાવવામાં આવ્યો.
- 2019 પહેલા લડાખ પાસે વિધાનસભામાં 4 ધારાસભ્યો હતા. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યા પછી બધો વહીવટ રાજ્યપાલ (LG) ના હાથમાં જતો રહ્યો અને લેહ-કારગિલની પહાડી કાઉન્સિલો પાસે ખૂબ સીમિત સત્તા રહી ગઈ.
- સ્થાનિક જમીન અને સંસ્કૃતિ છીનવાઈ જવાની બીકે 2021 થી 2026 દરમિયાન સોનમ વાંગચુક જેવા પર્યાવરણવાદીઓના નેતૃત્વમાં મોટા આંદોલનો અને વિરોધ પ્રદર્શનો થયા.
- આંદોલનકારીઓની 4 મુખ્ય માંગણીઓ હતી: પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો, છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળ રક્ષણ, અલગ લડાખ જાહેર સેવા આયોગ (LPSC) ની સ્થાપના અને લેહ તથા કારગિલ માટે 2 લોકસભા બેઠકો.
કલમ 371
- ભારતના બંધારણના ભાગ XXI માં આવેલી કલમ 371 કેટલાક ખાસ રાજ્યોને તેમની સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને સ્થાનિક જરૂરિયાતો સાચવવા માટે વિશેષ અધિકારો આપે છે.
- મૂળ કલમ 371 એ 26 જાન્યુઆરી 1950 થી જ બંધારણમાં છે, પરંતુ ત્યાર પછી કલમ 368 નો ઉપયોગ કરીને બંધારણીય સુધારા દ્વારા કલમ 371A થી 371J સુધીની કલમો ઉમેરવામાં આવી.
- છઠ્ઠી અનુસૂચિમાં સ્વાયત્ત પરિષદો કામ કરે છે, જ્યારે કલમ 371 હેઠળ રાજ્યની વિધાનસભા અથવા રાજ્યપાલને બહારના લોકોને જમીન ખરીદતા રોકવાની અને સ્થાનિક રીત-રિવાજોને સાચવવાની સીધી સત્તા મળે છે (જેમ કે નાગાલેન્ડ માટે કલમ 371A).
- ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં પછાત વિસ્તારોના વિકાસ માટે કલમ 371 હેઠળ અલગ વિકાસ બોર્ડ બનાવવાની જોગવાઈ છે.
- આમાં નાગાલેન્ડ માટે કલમ 371A, અસમ માટે 371B, મણિપુર માટે 371C, આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા માટે 371D અને 371E, સિક્કિમ માટે 371F, મિઝોરમ માટે 371G, અરુણાચલ પ્રદેશ માટે 371H, ગોવા માટે 371I અને કર્ણાટકના કલ્યાણ કર્ણાટક વિસ્તાર માટે 371J નો સમાવેશ થાય છે.
- કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે કલમ 371 હેઠળ ખાસ માળખું બનાવવાથી છઠ્ઠી અનુસૂચિની જટિલતાઓ વિના પણ લડાખની જમીન, નોકરી અને સંસ્કૃતિને પૂરતું રક્ષણ મળી રહેશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
- સરકારે લડાખ માટે છઠ્ઠી અનુસૂચિને બદલે કલમ 371 નો વિકલ્પ કેમ પસંદ કર્યો? કેન્દ્રનું માનવું છે કે કલમ 371 હેઠળનું આ નવું માળખું વહીવટી સરળતા સાથે જમીન, સંસ્કૃતિ અને નોકરીઓનું પૂરતું રક્ષણ કરી શકે છે.
- લડાખ માટે સૂચવેલા વહીવટી મોડેલની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ કઈ છે? આ મોડેલમાં એક નવી ચૂંટાયેલી સંસ્થા બનશે જેની પાસે કાયદાકીય, નાણાકીય અને કારોબારી સત્તા હશે, અને તે સરકારી અધિકારીઓ પર સીધી દેખરેખ રાખી શકશે.
- લડાખના સંગઠનોની મુખ્ય માંગણીઓ કઈ કઈ હતી? તેમની 4 મુખ્ય માંગણીઓ હતી: પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો, છઠ્ઠી અનુસૂચિ, અલગ લડાખ જાહેર સેવા આયોગ (LPSC) અને 2 લોકસભા બેઠકો.
- કલમ 371 અને છઠ્ઠી અનુસૂચિ વચ્ચે શું તફાવત છે? કલમ 371 રાજ્ય અનુસાર વિશેષ બંધારણીય જોગવાઈઓ પૂરી પાડે છે, જ્યારે છઠ્ઠી અનુસૂચિ આદિવાસી વિસ્તારો માટે સ્વાયત્ત જિલ્લા પરિષદોની રચના કરે છે.