ઝડપથી સુકાઈ રહેલા ભારતમાં જળ સુરક્ષાનું નિર્માણ
#GS-3 #પર્યાવરણ #ટકેઉ વિકાસ #હવામાન પરિવર્તન #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધા #ખેતીવાડી #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ચોમાસાની શરૂઆતમાં જ વરસાદમાં **40%** થી વધુનો ઘટાડો નોંધાતા જળ નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે. તેમણે કહ્યું છે કે માત્ર વરસાદ પર આધાર રાખવાને બદલે ભારતે પાણીની સુરક્ષા માટે કાયમી નવતર ઉપાયો કરવા પડશે.
વોટર સિક્યુરિટી એટલે શું?
- પાણીની સુરક્ષા વધારવી એટલે ફક્ત નવો પુરવઠો શોધવો નહીં. પરંતુ ઉપલબ્ધ પાણીની બચત કરવી, વપરાયેલા પાણીનો ફરી ઉપયોગ કરવો અને સાચા આંકડાના આધારે પાણીની યોગ્ય વહેંચણી કરવી.
ભારતમાં જળ સંકટ અંગેના મુખ્ય આંકડા
- દુનિયાનું કુલ **4%** મીઠું પાણી ભારત પાસે છે, જ્યારે આપણે વિશ્વની **18%** વસ્તીનો બોજ ઉપાડીએ છીએ.
- ભારતના **15** મુખ્ય નદી બેસિનમાંથી **11** નદી બેસિન પાણીની ગંભીર અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે.
- ક્રિષ્ણા અને કાવેરી નદી ક્ષેત્રોમાં વ્યક્તિદીઠ પાણીની ઉપલબ્ધતા વાર્ષિક **1,000 m³** થી પણ ઘટી ગઈ છે.
- દિલ્હીને રોજ **1,250 MGD** પાણીની જરૂર હોય છે, પરંતુ અત્યારે તેને જરૂરિયાતના માત્ર **70%** પાણી જ મળે છે.
- **યુનાઈટેડ નેશન્સ યુનિવર્સિટી** અનુસાર, દુનિયાની લગભગ **75%** વસ્તી પાણીની અછત ધરાવતા દેશોમાં રહે છે.
- ભારતમાં કુલ **72 મિલિયન હેક્ટર** પિંચાયત જમીનમાંથી માત્ર **20%** જમીન પર જ ટપક કે ફુવારા પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
- **CEEW** ના અંદાજ મુજબ, ગંદા પાણીને રિસાયકલ કરીને વર્ષ **2047** સુધીમાં **₹3 લાખ કરોડ** ની નવી ઇન્ડસ્ટ્રી અને **1 લાખ** નવી રોજગારી ઊભી કરી શકાય છે.
મજબૂત જળ સુરક્ષાની તાતી જરૂરિયાત
- **બેંગલુરુ** અને **મસુરી** જેવા ઝડપથી વિકસતા શહેરોમાં ઉનાળામાં પાણીની ભારે અછત સર્જાય છે. આથી શહેરોના જળ સ્ત્રોતો સાચવવા બહુ જરૂરી બની ગયા છે.
- ખેતરોમાં ધોરિયા પીયત પદ્ધતિથી પાણીનો ખુબ બગાડ થાય છે અને બાષ્પીભવન થાય છે. આ કારણે ખેતી ક્ષેત્ર પાણીનો સૌથી મોટો વપરાશકાર છે.
- ખેતી માટે જમીનમાંથી અનિયંત્રિત પાણી ખેંચાતા ભૂગર્ભ જળસ્તર ભયજનક રીતે ઊંડા ઉતરી ગયા છે.
- નદી કે વિસ્તાર મુજબ પાણીની માપણી ન થતી હોવાથી, લોકો સ્ત્રોત સુકાઈ ન જાય ત્યાં સુધી ભૂગર્ભ જળ ખેંચ્યા કરે છે.
- નાણાકીય તંગી ભોગવતી નગરપાલિકાઓને એવી સિસ્ટમ જોઈએ જેથી પાણીનો બગાડ અટકે અને વપરાશ ખર્ચ વસૂલ થઈ શકે.
અત્યાર સુધી લેવાયેલા મુખ્ય પગલાં
- **જલ જીવન મિશન** હેઠળ ગામડાઓમાં પાઇપલાઇન નેટવર્ક બનાવીને દરેક ઘરમાં પીવાનું ચોખ્ખું પાણી પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું છે.
- **પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY)** નો હેતુ ખેતરો સુધી પાણી પહોંચાડવાનો અને ટપક સિંચાઈને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
- **અર્બન ચેલેન્જ ફંડ (UCF)** દ્વારા **વિશાખાપટ્ટનમ** જેવા શહેરોને ડ્રેનેજ અને વોટર ગ્રીડ બનાવવા માટે **₹1,501 કરોડ** ની ફાળવણી કરવામાં આવી છે.
- દેશભરમાં **4.93 કરોડ** થી વધુ સ્માર્ટ વીજ મીટર સફળતાપૂર્વક લગાવાયા છે. આ જ રીતે હવે પાણી માટે પણ ડિજિટલ સ્માર્ટ મીટર લગાવી શકાશે.
જળ સંપત્તિ સંબંધિત મુખ્ય માળખાકીય પડકારો
- જૂની વોટર પાઇપલાઇનમાં વાલ્વ તૂટેલા હોવાથી અને યોગ્ય સમારકામ ન થવાથી હજારો લીટર પાણી રસ્તામાં જ વેડફાઈ જાય છે.
- શહેરોનું મોટાભાગનું ગંદુ પાણી શુદ્ધ કર્યા વગર જ નદી-તળાવોમાં ઠાલવવામાં આવે છે, જેનાથી જળસ્ત્રોતો પ્રદૂષિત થાય છે.
- શહેરો પાસે હવામાન જોખમનો ચોક્કસ ડેટા નથી. આથી પૂર આવે ત્યારે કયા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો કે હોસ્પિટલોને પહેલા બચાવવી તે નક્કી કરી શકાતું નથી.
- માઇક્રો-ઇરિગેશન સબસિડી માટે લઘુત્તમ **1 હેક્ટર** જમીનની શરત છે. આથી **0.4 હેક્ટર** થી ઓછી જમીન ધરાવતા નાના ખેડૂતો આ પદ્ધતિ અપનાવી શકતા નથી.
- સરકાર દ્વારા ચોક્કસ પાકની ખરીદીની ખાતરી મળતી હોવાથી ખેડૂતો ડાંગર અને શેરડી જેવા વધુ પાણી પીતા પાકો જ વાવે છે.
આગળનો માર્ગ
- **ભુવનેશ્વર** ની જેમ શહેરોની મુખ્ય પાઇપલાઇનો પર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત સ્માર્ટ મીટર મૂકવા જોઈએ જેથી લીકેજ તરત પકડાઈ જાય.
- શહેરોના ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરીને તેને **AI** ડેટા સેન્ટર ઠંડા રાખવા કે બગીચાઓમાં વાપરવું ફરજિયાત બનાવવું જોઈએ.
- નાના ખેડૂતો પણ ટપક કે ફુવારા પદ્ધતિ ખરીદી શકે તે માટે સબસિડીનો આધાર ઘટાડીને **0.4 હેક્ટર** કરવો જોઈએ.
- મહાનગરપાલિકાઓએ **અર્બન ચેલેન્જ ફંડ** નો ઉપયોગ કરીને પૂરના ભય વાળા વિસ્તારો મેપ કરવા જોઈએ જેથી શાળા અને વીજળી ગ્રીડ સુરક્ષિત રહે.
- ખેડૂતો ઓછું પાણી માંગતા કઠોળ કે તેલીબિયાં વાવે તે માટે **પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના** હેઠળ ઝડપી વીમા દાવાની સુવિધા આપવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- **જલ જીવન મિશન** જેવી યોજનાઓએ નળથી જળ પહોંચાડવાનું કામ સરસ કર્યું છે, પરંતુ શુદ્ધ કર્યા વગરનું ગંદુ પાણી અને પાઇપલાઇનનું લીકેજ દર્શાવે છે કે માત્ર પાઇપ લાઇન નાખવી પૂરતી નથી.
- ભારતે પાણીની સુરક્ષા મેળવવી હોય તો સ્માર્ટ ડિજિટલ મીટરિંગ, વપરાયેલા પાણીનો પુનઃઉપયોગ અને ખેતીમાં ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિનો વ્યાપ વધારવો જ પડશે.