ગોવાના સપ્તકોટેશ્વર મંદિરના જૂના સ્થળેથી મળી આવ્યા પૌરાણિક અવશેષો
#GS-1 #સંસ્કૃતિ #કળા અને સ્થાપત્ય #વારસો #ભારતીય વારસાના સ્થળો #ગોવા
મુખ્ય મુદ્દા
- ગોવાના દિવાર આઇલેન્ડ પર આવેલા સપ્તકોટેશ્વર મંદિરના જૂના સ્થળેથી 14મી થી 16મી સદીના પુરાતત્વીય અવશેષો મળી આવ્યા છે.
- આ મંદિર 10મી થી 14મી સદીના કદંબ વંશ સાથે ઘાઢ સંબંધ ધરાવે છે, જેમના સિક્કાઓ પર ભગવાન શિવનો ઉલ્લેખ હતો.
- છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે વર્ષ 1668માં સપ્તકોટેશ્વર મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર અને પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું હતું.
- ઉત્ખનન દરમિયાન મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પર કંડારવામાં આવતું કીર્તિમુખ, સ્તંભનું શિખર અને દેવ કોષ્ટમના ભાગો મળી આવ્યા છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ગોવાના દિવાર આઇલેન્ડ પર આવેલા સપ્તકોટેશ્વર મંદિરના જૂના સ્થળે હાથ ધરાયેલા જીર્ણોદ્ધાર દરમિયાન 14મી થી 16મી સદીના જૂના પુરાતત્વીય અવશેષો મળી આવ્યા છે.
- કોટી તીર્થ અને માધવાચી તલ્લી વચ્ચેના પ્રાચીન રસ્તા પર હાથ ધરાયેલા કામ દરમિયાન મંદિર નિર્માણ અને પુનઃનિર્માણના તબક્કા દર્શાવતા અવશેષો મળ્યા છે.
- આ શોધમાં દરવાજા પર કંડારવામાં આવતું કીર્તિમુખ, સ્તંભની કોતરણીકામ ધરાવતી છત અને મૂર્તિઓ રાખવા માટે વપરાતા દેવ કોષ્ટમના ભાગો મળ્યા છે.
સપ્તકોટેશ્વર મંદિરના મુખ્ય પાસાઓ
- શૈવ પરંપરા: સપ્તકોટેશ્વર મંદિર ભગવાન શિવને સમર્પિત છે અને તે કોંકણ વિસ્તારનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ શૈવ ધામ માનવામાં આવે છે.
- કદંબ વંશ સાથે સંબંધ: આ મંદિરનો 10મી થી 14મી સદીના કદંબ વંશ સાથે ખાસ સંબંધ હતો. કદંબ શાસકોના સિક્કાઓ પર "સપ્તકોટીશ્વરલબ્ધ-વરપ્રસાદ" લખેલું જોવા મળે છે.
- વિજયનગર શાસન દરમિયાન પુનઃનિર્માણ: પ્રાચીન સમયમાં નુકસાન પામ્યા પછી વિજયનગર સામ્રાજ્યના સમયમાં આ મંદિરનું ફરીથી નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.
- પોર્ટુગીઝ સમયગાળો: ગોવામાં પોર્ટુગીઝ શાસન દરમિયાન આ મંદિરને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે ત્યાંથી શિવલિંગને અન્ય જગ્યાએ ખસેડવું પડ્યું હતું.
- મરાઠા શાસન હેઠળ જીર્ણોદ્ધાર: છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે વર્ષ 1668માં મંદિરનું નવેસરથી નિર્માણ કરાવીને આ શૈવ પરંપરાને પુનર્જીવિત કરી હતી.
- નામ પાછળની પૌરાણિક કથા: લોકવાયકા મુજબ આ સ્થળે સાત ઋષિઓએ ભગવાન શિવની તપસ્યા કરી હતી, જેથી શિવજી અહીં સપ્તકોટેશ્વર સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા.
- સાંસ્કૃતિક મહત્વ: આ મંદિર ગોવાના સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસાને દર્શાવે છે, જેમાં કદંબ, વિજયનગર, પોર્ટુગીઝ અને મરાઠા કાળની છાપ જોવા મળે છે.