આકાશવાણી: ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોનો ઈતિહાસ, ભૂમિકા અને મુખ્ય વિશેષતાઓ
#GS-1 #ઈતિહાસ #આધુનિક ભારત #સંસ્કૃતિ #વારસો #GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #આઈસીટી #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #આકાશવાણી #પ્રસાર ભારતી
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- આકાશવાણી એ પોતાની 90 વર્ષની ઉજવણી ના ભાગરૂપે સ્વર પ્રેરણા વીથિકા નું ઉદ્ઘાટન કર્યું છે. ભારતમાં રેડિયો પ્રસારણના 2027 માં 100 વર્ષ પૂરા થવા જઈ રહ્યા છે.
આકાશવાણી શું છે?
- આકાશવાણી દેશનું મુખ્ય જાહેર રેડિયો પ્રસારણ માધ્યમ છે. તેને સત્તાવાર રીતે ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
- તે દૂરદર્શન ની જેમ જ પ્રસાર ભારતી નામના સ્વાયત્ત નિગમ હેઠળ કામ કરે છે. તે દુનિયાના સૌથી મોટા બહુભાષી રેડિયો નેટવર્કમાંનું એક છે.
આકાશવાણીની સ્થાપના
- રેડિયો સેવાની શરૂઆત 1 એપ્રિલ 1930 ના રોજ ISBS તરીકે થઈ હતી. એ પછી 8 જૂન 1936 ના રોજ તેને ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો નામ આપવામાં આવ્યું.
- વર્ષ 1956 માં તેનું નામ બદલીને આકાશવાણી રાખવામાં આવ્યું. નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે 1938 માં લખેલી કવિતા પરથી આ નામ પસંદ કરાયું હતું.
રેડિયો પ્રસારણનો ઈતિહાસ
- ભારતમાં રેડિયો પ્રસારણની શરૂઆત જૂન 1923 માં મુંબઈ અને કોલકાતાના ખાનગી રેડિયો ક્લબ દ્વારા થઈ હતી.
- વર્ષ 1927 માં શરૂ થયેલી ખાનગી કંપની IBC નાણાકીય ખોટને કારણે 1930 માં બંધ થઈ ગઈ. એ પછી બ્રિટિશ સરકારે ISBS ની સ્થાપના કરી.
- રેડિયો વ્યવસ્થાને વ્યવસાયિક રૂપ આપવા માટે ઓગસ્ટ 1935 માં BBC ના વરિષ્ઠ નિર્માતા લિઓનલ ફિલ્ડન ની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.
- વર્ષ 1947 માં આઝાદી સમયે દેશમાં માત્ર 6 રેડિયો સ્ટેશન હતા. તે સમયે દેશના માત્ર 2.5% વિસ્તાર અને 11% વસ્તી સુધી જ રેડિયો પહોંચતો હતો.
- માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી બી. વી. કેસ્કરે 1952 માં શાસ્ત્રીય સંગીતને પ્રોત્સાહન આપ્યું. આના કારણે 1954 થી પ્રસિદ્ધ આકાશવાણી સંગીત સંમેલન શરૂ થયું.
- ચંદા સમિતિ અને વર્ગીસ સમિતિ ની ભલામણો પછી નવેમ્બર 1997 માં પ્રસાર ભારતી કાયદો અમલમાં આવ્યો. આનાથી આકાશવાણી એક સ્વાયત્ત સંસ્થા બની.
આકાશવાણીની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- આજે દેશભરમાં આકાશવાણી ના 460 થી વધુ રેડિયો સ્ટેશન કામ કરે છે. તે દેશના 92% વિસ્તાર અને લગભગ તમામ લોકો સુધી પહોંચ ધરાવે છે.
- તે 23 સત્તાવાર ભાષાઓ અને 146 સ્થાનિક બોલીઓ માં કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે. આ કારણે દરેક પ્રદેશના લોકો પોતાની ભાષામાં કાર્યક્રમો સાંભળી શકે છે.
- તેનો સમાચાર સેવા વિભાગ (NSD) 46 પ્રાદેશિક સમાચાર એકમો ના સહયોગથી દરરોજ 600 થી વધુ ન્યૂઝ બુલેટિન પ્રસારિત કરે છે.
- વર્ષ 1957 માં શરૂ થયેલી વિવિધ ભારતી સેવા આજે પણ ખૂબ લોકપ્રિય છે. તે FM ગોલ્ડ અને FM રેઈનબો ચેનલો દ્વારા મનોરંજન પૂરું પાડે છે.
- તેનો વિદેશ સેવા વિભાગ (ESD) 27 ભાષાઓ માં 100 થી વધુ દેશો માં પ્રસારણ કરે છે. આ સેવા વિદેશમાં ભારતનો સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ વધારવામાં મદદ કરે છે.