ભારતમાં ગૂડ્ઝ એન્ડ સર્વિસિસ ટેક્સ (GST) ના 9 વર્ષ

ભારતમાં ગૂડ્ઝ એન્ડ સર્વિસિસ ટેક્સ (GST) ના 9 વર્ષ

#GS-3 #અર્થતંત્ર #કરવેરા #વિકાસ #સંસાધનોનું એકત્રીકરણ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • ભારતમાં **2017**માં શરૂ થયેલ **GST** એ **2026**માં પોતાના **9 વર્ષ** પૂરા કર્યા છે, જે દેશના કર સુધારામાં એક મહત્વનો તબક્કો છે.
  • તાજેતરના **Next-Generation GST સુધારા** વડે ટેક્સના દરો સરળ બન્યા છે, વેપારીઓ માટે નિયમોનું પાલન સરળ થયું છે અને નાના ઉદ્યોગો (**MSMEs**) ને મોટો ટેકો મળ્યો છે.

સારાંશ

  • આઝાદી પછી **GST** દેશનો સૌથી મોટો કર સુધારો માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેણે કેન્દ્ર અને રાજ્યોના અલગ-અલગ પરોક્ષ વેરા દૂર કરીને સમગ્ર દેશમાં એક સમાન ટેક્સ વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે.
  • છેલ્લા **9 વર્ષ** દરમિયાન ટેક્સ ભરનારા લોકોની સંખ્યા વધી છે, સરકારી આવકમાં વધારો થયો છે, **GST Council** દ્વારા કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સહકાર વધ્યો છે અને **GSTN** તથા **AI** જેવી ટેકનોલોજીથી કામગીરી સરળ બની છે.

છેલ્લા 9 વર્ષમાં GST ની મુખ્ય સિદ્ધિઓ

  • **One Nation, One Tax** ની ભાવના સાથે **17 જેટલા જૂના ટેક્સ** અને **13 સેસ** નાબૂદ કરીને આખી સિસ્ટમને એક જ માળખામાં લાવી દેવાઈ, જેનાથી ટેક્સ પર ટેક્સ લાગવાનો જૂનો બોજ દૂર થયો.
  • ટેક્સ ભરનારા વેપારીઓની સંખ્યા **2017**માં **66.5 લાખ** હતી, જે **મે 2026** સુધીમાં વધીને **1.65 કરોડ** સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે દર્શાવે છે કે વધુ ને વધુ લોકો સત્તાવાર અર્થતંત્રમાં જોડાયા છે.
  • વર્ષ **2017-18**માં જીએસટીની વાર્ષિક આવક **₹7.4 લાખ કરોડ** હતી, જે વધીને **2021-22**માં **₹13.76 લાખ કરોડ** અને **2025-26**માં **₹22.27 લાખ કરોડ** થઈ ગઈ છે.
  • નાણાકીય વર્ષ **2026-27**ના શરૂઆતના **એપ્રિલ-મે 2026** દરમિયાન જ **₹4.37 લાખ કરોડ** ની કમાણી થઈ, જે દર્શાવે છે કે દેશમાં વેપાર-ધંધા કેવા ચાલી રહ્યા છે તે માપવાનો આ એક મુખ્ય આધાર બની ગયો છે.
  • **GST Council** ની બેઠકો થકી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો સાથે મળીને નિર્ણયો લે છે, જેનાથી બંને વચ્ચે સહકારી સંઘવાદ વધુ મજબૂત બન્યો છે.
  • **GSTN** પોર્ટલ, ઈ-ઈન્વોઈસિંગ અને ઓનલાઈન ચેકિંગની મદદથી ટેક્સ ભરવાની આખી પ્રક્રિયા ડિજિટલ અને પારદર્શક બની ગઈ છે.
  • નાના વેપારીઓને ટેક્સ ભરવામાં રાહત આપવા માટે મુક્તિ મર્યાદા વધારવામાં આવી, કમ્પોઝિશન સ્કીમ અપાઈ, અને ખાલી કમાણીવાળા એટલે કે **NIL** રિટર્ન **SMS** દ્વારા ભરવાની સુવિધા શરૂ કરાઈ.

GST અંગેના મુખ્ય તથ્યો

  • **2016**ના **101મા બંધારણીય સુધારા કાયદા** દ્વારા જૂના કેન્દ્રીય અને પ્રાંતિય વેરા ભેગા કરીને દેશમાં **GST** દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો.
  • **GST** એ તમામ વસ્તુઓ અને સેવાઓના પુરવઠા પર લાગતો એક મૂલ્ય-વર્ધિત વેરો છે.
  • આ ટેક્સ આવવાથી કેન્દ્રનો **Excise Duty** અને **Service Tax** તેમજ રાજ્યોનો **VAT** અને **Luxury Tax** જેવા જુદા જુદા વેરા દૂર થયા.
  • પહેલાં ઉત્પાદન કે વેચાણ પર ટેક્સ લાગતો હતો, તેની જગ્યાએ હવે વસ્તુ કે સેવા પૂરી પાડવાના સમયે ટેક્સ ગણાય છે.
  • આ સિસ્ટમ ગ્રાહક જ્યાં વસ્તુ વાપરે છે તે સ્થળ આધારે ટેક્સ વસૂલે છે, જૂની ઉત્પાદન આધારિત પદ્ધતિ બંધ થઈ ગઈ છે.
  • **GST 2.0** ના સુધારા પછી મોટાભાગની વસ્તુઓ પર **5%** અને **18%** ના બે દરો છે, જ્યારે વૈભવી અને હાનિકારક વસ્તુઓ પર **40%** ના દરે ટેક્સ લાગે છે.
  • આમાં કેન્દ્ર સરકાર **CGST** અને રાજ્ય સરકાર **SGST** ના નામે એક જ રકમ પર સાથે ટેક્સ વસૂલે છે.
  • બહારના દેશમાંથી આવતી વસ્તુઓ કે સેવાઓ પર આંતર-રાજ્ય વેપાર ગણીને **IGST** અને કસ્ટમ ડ્યુટી લગાવવામાં આવે છે.
  • આખી પ્રક્રિયાનું સંચાલન **GST Council** ની ભલામણથી થાય છે અને તેનું ટેકનિકલ કામ **GSTN** પોર્ટલ સંભાળે છે.
  • કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો **GST Council** ની સલાહથી જ **CGST**, **SGST** અને **IGST** ના દરો નક્કી કરે છે.

Next-Generation GST સુધારાના મુખ્ય લક્ષણો

  • **56મી GST Council meeting** માં **GST 2.0** ના નામે નવા સુધારાઓને મંજૂરી અપાઈ, જે **22 સપ્ટેમ્બર 2025** થી લાગુ કરવામાં આવ્યા.
  • કરવેરાના દરોને મુખ્યત્વે **5%** અને **18%** ના બે તબક્કામાં વહેંચી દેવાયા, જેથી ટેક્સ સમજવો અને ભરવો સરળ બને.
  • તંબાકુ, ઓનલાઇન ગેમિંગ, સોડા-ઠંડા પીણા, મોંઘી કાર, બોટ અને ખાનગી વિમાન જેવી મોજશોખની વસ્તુઓ પર **40%** જેટલો ઊંચો ટેક્સ રાખવામાં આવ્યો છે.
  • જરૂરી દવાઓ અને વિમા પોલિસી પર ટેક્સમાં છૂટછાટ કે ઘટાડો કરીને સામાન્ય પરિવારના ખર્ચમાં બચત થાય તેવી વ્યવસ્થા કરાઈ છે.
  • સિમેન્ટ અને હસ્તકળા જેવા ક્ષેત્રોમાં વપરાતા કાચા માલ પર ટેક્સ ઘટાડવાથી નાના કારીગરો અને **MSMEs** નો ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટ્યો છે.
  • કાચા માલ પર વધુ અને તૈયાર માલ પર ઓછો ટેક્સ હોવાની જૂની ભૂલો સુધારીને સ્થાનિક ઉત્પાદન અને નિકાસને વેગ આપવામાં આવ્યો છે.
  • નવા સુધારાથી વેપારનું રજીસ્ટ્રેશન, રિટર્ન ભરવું અને રિફંડ મેળવવાની પ્રક્રિયા ખૂબ ઝડપી અને સરળ બની છે.
  • **GSTN**, ઈ-ઈન્વોઈસ અને **AI** આધારિત સિસ્ટમના ઉપયોગથી ટેક્સ ચોરી પકડવી વધુ સરળ બની છે અને ભૂલો ઘટી છે.

પડકારો

  • પીવાનો દારૂ અને **5 મુખ્ય પેટ્રોલિયમ પેદાશો** હજી પણ **GST** ની બહાર છે, જેના કારણે વેપારીઓને જૂની પદ્ધતિથી ટેક્સ ભરવો પડે છે અને ઇનપુટ ક્રેડિટ મળતી નથી.
  • ટેક્સના દરો ઓછા કરવા છતાં અમુક વસ્તુઓ કઈ કેટેગરીમાં ગણવી તેને લઈને સ્પષ્ટતા ન હોવાથી કોર્ટ-કચેરીના વિવાદો થાય છે.
  • વિવાદો ઉકેલવા માટે **GST Appellate Tribunal (GSTAT)** ની રચના થઈ છે, પણ તેની બેન્ચો પૂરી રીતે ચાલુ ન થવાથી કેસો લાંબા ખેંચાય છે.
  • વારંવાર બદલાતા નિયમો, નવી નોટિફિકેશન અને રિટર્ન મિલાવવાની ઝંઝટથી નાના **MSME** વેપારીઓ માટે કામગીરી અઘરી બને છે.
  • અમુક ધંધામાં કાચા માલ પર વધુ અને તૈયાર માલ પર ઓછો ટેક્સ હોવાથી વેપારીઓના નાણાં રિફંડ મેળવવામાં રોકાઈ રહે છે.
  • ટેક્સની આવકની વહેંચણી અને નુકસાનના વળતર અંગે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે ક્યારેક મતભેદો ઊભા થાય છે.

આગળનો માર્ગ

  • શરૂઆતમાં **Natural Gas** અને **Aviation Turbine Fuel (ATF)** જેવી પેટ્રોલિયમ ચીજોને **GST** હેઠળ લાવવી જોઈએ, જેથી રાજ્યોની આવકને નુકસાન ન પહોંચે.
  • ટેક્સના દરો વધુ સ્પષ્ટ કરીને અને બિનજરૂરી છૂટછાટો દૂર કરીને જૂના વર્ગીકરણના વિવાદો ઉકેલવા જોઈએ.
  • નિકાસકારો અને ઉત્પાદકોને રિફંડ ઝડપથી ચૂકવવાની સિસ્ટમ બનાવવી જોઈએ જેથી તેમના નાણાં રોકાઈ ન રહે.
  • **GST Appellate Tribunal** ના ન્યાયાધીશોની ઝડપી નિમણૂક કરીને તમામ બેન્ચ વહેલી તકે કાર્યરત કરવી જોઈએ.
  • ડિજિટલ સેવાઓ, ક્રિપ્ટોકરન્સી અને **Carbon Credits** જેવા નવા ક્ષેત્રો માટે સ્પષ્ટ કાયદા બનાવવા જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ

  • છેલ્લા **9 વર્ષ** માં **GST** એ સમગ્ર દેશમાં એક સમાન બજાર બનાવીને, પારદર્શિતા લાવીને અને સંઘવાદ મજબૂત કરીને ટેક્સ વ્યવસ્થામાં મોટો બદલાવ આણ્યો છે.
  • આવનારા સમયમાં ઝડપી વિવાદ નિવારણ, નવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અને સરળ નિયમો ભારતને **Viksit Bharat** બનાવવાના સ્વપ્ન તરફ આગળ ધપાવશે.