2025 પ્રાણી અને વનસ્પતિ શોધ તથા ZSI નો સ્થાપના દિવસ
#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #વન્યજીવન #સંરક્ષણ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #પ્રિલિમ્સ માટે મહત્વના તથ્યો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEFCC)** દ્વારા **એનિમલ ડિસ્કવરીઝ-2025** અને **પ્લાન્ટ ડિસ્કવરીઝ-2025** નામના બે વાર્ષિક પુસ્તકો બહાર પાડવામાં આવ્યા છે.
- આ સંકલન અનુક્રમે **ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ZSI)** અને **બોટનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (BSI)** દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
- કોલકાતામાં યોજાયેલા **ZSI** ના **111મા સ્થાપના દિવસ**ની ઉજવણી દરમિયાન આ પુસ્તકોનું વિમોચન કરવામાં આવ્યું હતું.
એનિમલ ડિસ્કવરીઝ-2025
- ભારતે વર્ષ 2025 માં પ્રાણીઓની **709 નવી પ્રજાતિઓ** શોધી છે, જેનાથી દેશમાં નોંધાયેલી કુલ પ્રાણી વિવિધતા વધીને **1,05,953 પ્રજાતિઓ** થઈ ગઈ છે.
- રાજ્યોની દ્રષ્ટિએ **કેરળ** સૌથી આગળ રહ્યું છે જ્યાં **98 નવી પ્રાણી પ્રજાતિઓ** મળી આવી છે, તે પછી પશ્ચિમ બંગાળ, કર્ણાટક અને અરુણાચલ પ્રદેશનો નંબર આવે છે.
- મુખ્ય કરોડરજ્જુ ધરાવતા પ્રાણીઓમાં હિમાલયન ચામાચીડિયું (**માયોટિસ હિમાલાઇકસ**), ઇરવિન્સ વુલ્ફ સ્નેક (**લાઇકોડોન ઇરવિની**) અને પંખા જેવા ગળાવાળી ગરોળીની બે નવી પ્રજાતિઓ (**પ્ટિક્ટોલેમસ નમદાફેન્સિસ** અને **પ્ટિક્ટોલેમસ સિયાંગેન્સિસ**) સામેલ છે.
- હિમાલયન લોંગ-ટેઈલ્ડ માયોટિસ (**માયોટિસ હિમાલાઇકસ**) ઉત્તરાખંડના પશ્ચિમ હિમાલયમાંથી મળ્યું છે, જે કીટકો ખાનાર ચામાચીડિયું છે અને તેની પૂંછડી તેના શરીર જેટલી જ લાંબી હોય છે.
- ચળકતા કાળા રંગનો અને ઝેર વગરનો ઇરવિન્સ વુલ્ફ સ્નેક (**લાઇકોડોન ઇરવિની**) **ગ્રેટ નિકોબાર ટાપુ** પરથી મળ્યો છે, જેનું નામ જાણીતા પ્રકૃતિપ્રેમી **સ્ટીવ ઇરવિન** ના નામ પરથી રખાયું છે.
- સંશોધકોએ અરુણાચલ પ્રદેશના **નમદાફા ટાઇગર રિઝર્વ** માંથી નમદાફા ગ્રીન ફેન-થ્રોટેડ લિઝાર્ડ (**પ્ટિક્ટોલેમસ નમદાફેન્સિસ**) ની શોધ કરી છે.
- વૈજ્ઞાનિકોએ અરુણાચલ પ્રદેશના સિયાંગ જિલ્લામાંથી સિયાંગ ગ્રીન ફેન-થ્રોટેડ લિઝાર્ડ (**પ્ટિક્ટોલેમસ સિયાંગેન્સિસ**) નામની ગરોળીની નવી પ્રજાતિ ઓળખી કાઢી છે.
પ્લાન્ટ ડિસ્કવરીઝ-2025
- **બોટનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (BSI)** એ વર્ષ 2025 માં દેશના વનસ્પતિ કોષમાં **353 નવી પ્રજાતિઓ (ટેક્સા)** ઉમેરી છે.
- આ નવી વનસ્પતિ શોધોમાં **57%** હિસ્સો નોન-વાસ્ક્યુલર (બિન-વાહક) છોડનો હતો, જ્યારે બાકીના **43%** વાસ્ક્યુલર (વાહક) છોડ હતા.
- રાજ્યોમાં **49 નવી વનસ્પતિ શોધો** સાથે **અરુણાચલ પ્રદેશ** પ્રથમ સ્થાને રહ્યું છે, ત્યાર બાદ ઉત્તરાખંડ અને કેરળ આવે છે.
- મુખ્ય શોધોમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાંથી મળેલ ફર્ન (**પોલિસ્ટિચમ સિયાંગેન્સ**) અને **પશ્ચિમ ઘાટ** માંથી સીતાફળની જંગલી પ્રજાતિ (**મિિલયુસા બેડોમેઈ**) સામેલ છે.
- સંશોધકોએ ખાવા યોગ્ય જંગલી ફૂગની નવી જાત **હેરીસિયમ ઇન્ડિકમ** ની પણ શોધ કરી છે.
ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા વિશેના મુખ્ય તથ્યો
- **ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ZSI)** એ **MoEFCC** હેઠળની દેશની મુખ્ય સંસ્થા છે, જે પ્રાણીઓના વર્ગીકરણ, સંશોધન અને જૈવવિવિધતાના સર્વેક્ષણનું કામ કરે છે.
- આ સંસ્થાનું મુખ્ય મથક **કોલકાતા, પશ્ચિમ બંગાળ** માં છે અને તે દરિયાઈ, પશ્ચિમ ઘાટ અને ઊંચા પહાડી વિસ્તારો જેવા જુદા જુદા પ્રદેશોમાં **16 પ્રાદેશિક કેન્દ્રો** ચલાવે છે.
- આ સંસ્થાની શરૂઆત **1875** માં **ઇન્ડિયન મ્યુઝિયમના ઝૂઓલોજિકલ વિભાગ** તરીકે થઈ હતી, જ્યારે તેનો પાયો **1784** માં **સર વિલિયમ જોન્સ** દ્વારા સ્થપાયેલી **એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બંગાળ** સાથે જોડાયેલો છે.
- તત્કાલીન બ્રિટિશ ભારત ક્ષેત્રમાં પ્રાણીજીવનનો અભ્યાસ કરવા માટે **1 જુલાઈ 1916** ના રોજ સ્વતંત્ર સંસ્થા તરીકે **ZSI** ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
- ભારતે **1994** માં **કન્વેન્શન ઓન બાયોલોજિકલ ડાઇવર્સિટી (CBD)** પર સહી કર્યા પછી, **ZSI** એ તેનું કામ માત્ર વર્ગીકરણ પૂરતું સીમિત ન રાખતા પર્યાવરણ સંરક્ષણ સુધી વિસ્તાર્યું.
- **જૈવિક વિવિધતા અધિનિયમ, 2002** હેઠળ **ZSI** ને **નેશનલ ઝૂઓલોજિકલ કલેક્શન** ના મુખ્ય સંગ્રહાલય તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે, જ્યાં લાખો પ્રાણીઓના નમૂના સાચવવામાં આવ્યા છે.
- આ સંસ્થા **એન્વાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA)** કરે છે અને ગેરકાયદેસર શિકાર અટકાવવા માટે **ડીએનએ બારકોડિંગ** તથા **પેંગોલિન ઇન્ડેક્સિંગ સિસ્ટમ** જેવી ટેકનોલોજી વાપરે છે.
- દેશની નીતિઓ બનાવવામાં મદદ કરવા માટે **ZSI** નિયમિતપણે **ઇન્ડિયન રેડ ડેટા બુક**, **ફોના ઓફ ઇન્ડિયા** શ્રેણી અને **એનિમલ ડિસ્કવરીઝ** નામના વાર્ષિક અહેવાલો બહાર પાડે છે.
પ્રજાતિ શોધોનું મહત્વ
- **એનિમલ ડિસ્કવરીઝ-2025** અને **પ્લાન્ટ ડિસ્કવરીઝ-2025** જેવા વાર્ષિક અહેવાલો ભારતમાં દર વર્ષે શોધાતી નવી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સત્તાવાર નોંધ રાખે છે.
- નવી પ્રજાતિઓની શોધથી વિજ્ઞાનનો વ્યાપ વધે છે, જંગલો અને જીવોના સંરક્ષણનું આયોજન મજબૂત બને છે અને **એન્વાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA)** માં મદદ મળે છે.
- આ પ્રકારનું સંશોધન કાર્ય ભારતને **કન્વેન્શન ઓન બાયોલોજિકલ ડાઇવર્સિટી (CBD)** હેઠળ આપેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ખાતરીઓ પૂરી કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.