2025 પ્રાણી અને વનસ્પતિ શોધ તથા ZSI નો સ્થાપના દિવસ
#GS-3 #પર્યાવરણ #જૈવવિવિધતા #વન્યજીવન #સંરક્ષણ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #પ્રિલિમ્સ માટે મહત્વના તથ્યો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEFCC) દ્વારા એનિમલ ડિસ્કવરીઝ-2025 અને પ્લાન્ટ ડિસ્કવરીઝ-2025 નામના બે વાર્ષિક પુસ્તકો બહાર પાડવામાં આવ્યા છે.
- આ સંકલન અનુક્રમે ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ZSI) અને બોટનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (BSI) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
- કોલકાતામાં યોજાયેલા ZSI ના 111મા સ્થાપના દિવસની ઉજવણી દરમિયાન આ પુસ્તકોનું વિમોચન કરવામાં આવ્યું હતું.
એનિમલ ડિસ્કવરીઝ-2025
- ભારતે વર્ષ 2025 માં પ્રાણીઓની 709 નવી પ્રજાતિઓ શોધી છે, જેનાથી દેશમાં નોંધાયેલી કુલ પ્રાણી વિવિધતા વધીને 1,05,953 પ્રજાતિઓ થઈ ગઈ છે.
- રાજ્યોની દ્રષ્ટિએ કેરળ સૌથી આગળ રહ્યું છે જ્યાં 98 નવી પ્રાણી પ્રજાતિઓ મળી આવી છે, તે પછી પશ્ચિમ બંગાળ, કર્ણાટક અને અરુણાચલ પ્રદેશનો નંબર આવે છે.
- મુખ્ય કરોડરજ્જુ ધરાવતા પ્રાણીઓમાં હિમાલયન ચામાચીડિયું (માયોટિસ હિમાલાઇકસ), ઇરવિન્સ વુલ્ફ સ્નેક (લાઇકોડોન ઇરવિની) અને પંખા જેવા ગળાવાળી ગરોળીની બે નવી પ્રજાતિઓ (પ્ટિક્ટોલેમસ નમદાફેન્સિસ અને પ્ટિક્ટોલેમસ સિયાંગેન્સિસ) સામેલ છે.
- હિમાલયન લોંગ-ટેઈલ્ડ માયોટિસ (માયોટિસ હિમાલાઇકસ) ઉત્તરાખંડના પશ્ચિમ હિમાલયમાંથી મળ્યું છે, જે કીટકો ખાનાર ચામાચીડિયું છે અને તેની પૂંછડી તેના શરીર જેટલી જ લાંબી હોય છે.
- ચળકતા કાળા રંગનો અને ઝેર વગરનો ઇરવિન્સ વુલ્ફ સ્નેક (લાઇકોડોન ઇરવિની) ગ્રેટ નિકોબાર ટાપુ પરથી મળ્યો છે, જેનું નામ જાણીતા પ્રકૃતિપ્રેમી સ્ટીવ ઇરવિન ના નામ પરથી રખાયું છે.
- સંશોધકોએ અરુણાચલ પ્રદેશના નમદાફા ટાઇગર રિઝર્વ માંથી નમદાફા ગ્રીન ફેન-થ્રોટેડ લિઝાર્ડ (પ્ટિક્ટોલેમસ નમદાફેન્સિસ) ની શોધ કરી છે.
- વૈજ્ઞાનિકોએ અરુણાચલ પ્રદેશના સિયાંગ જિલ્લામાંથી સિયાંગ ગ્રીન ફેન-થ્રોટેડ લિઝાર્ડ (પ્ટિક્ટોલેમસ સિયાંગેન્સિસ) નામની ગરોળીની નવી પ્રજાતિ ઓળખી કાઢી છે.
પ્લાન્ટ ડિસ્કવરીઝ-2025
- બોટનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (BSI) એ વર્ષ 2025 માં દેશના વનસ્પતિ કોષમાં 353 નવી પ્રજાતિઓ (ટેક્સા) ઉમેરી છે.
- આ નવી વનસ્પતિ શોધોમાં 57% હિસ્સો નોન-વાસ્ક્યુલર (બિન-વાહક) છોડનો હતો, જ્યારે બાકીના 43% વાસ્ક્યુલર (વાહક) છોડ હતા.
- રાજ્યોમાં 49 નવી વનસ્પતિ શોધો સાથે અરુણાચલ પ્રદેશ પ્રથમ સ્થાને રહ્યું છે, ત્યાર બાદ ઉત્તરાખંડ અને કેરળ આવે છે.
- મુખ્ય શોધોમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાંથી મળેલ ફર્ન (પોલિસ્ટિચમ સિયાંગેન્સ) અને પશ્ચિમ ઘાટ માંથી સીતાફળની જંગલી પ્રજાતિ (મિિલયુસા બેડોમેઈ) સામેલ છે.
- સંશોધકોએ ખાવા યોગ્ય જંગલી ફૂગની નવી જાત હેરીસિયમ ઇન્ડિકમ ની પણ શોધ કરી છે.
ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા વિશેના મુખ્ય તથ્યો
- ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ZSI) એ MoEFCC હેઠળની દેશની મુખ્ય સંસ્થા છે, જે પ્રાણીઓના વર્ગીકરણ, સંશોધન અને જૈવવિવિધતાના સર્વેક્ષણનું કામ કરે છે.
- આ સંસ્થાનું મુખ્ય મથક કોલકાતા, પશ્ચિમ બંગાળ માં છે અને તે દરિયાઈ, પશ્ચિમ ઘાટ અને ઊંચા પહાડી વિસ્તારો જેવા જુદા જુદા પ્રદેશોમાં 16 પ્રાદેશિક કેન્દ્રો ચલાવે છે.
- આ સંસ્થાની શરૂઆત 1875 માં ઇન્ડિયન મ્યુઝિયમના ઝૂઓલોજિકલ વિભાગ તરીકે થઈ હતી, જ્યારે તેનો પાયો 1784 માં સર વિલિયમ જોન્સ દ્વારા સ્થપાયેલી એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બંગાળ સાથે જોડાયેલો છે.
- તત્કાલીન બ્રિટિશ ભારત ક્ષેત્રમાં પ્રાણીજીવનનો અભ્યાસ કરવા માટે 1 જુલાઈ 1916 ના રોજ સ્વતંત્ર સંસ્થા તરીકે ZSI ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
- ભારતે 1994 માં કન્વેન્શન ઓન બાયોલોજિકલ ડાઇવર્સિટી (CBD) પર સહી કર્યા પછી, ZSI એ તેનું કામ માત્ર વર્ગીકરણ પૂરતું સીમિત ન રાખતા પર્યાવરણ સંરક્ષણ સુધી વિસ્તાર્યું.
- જૈવિક વિવિધતા અધિનિયમ, 2002 હેઠળ ZSI ને નેશનલ ઝૂઓલોજિકલ કલેક્શન ના મુખ્ય સંગ્રહાલય તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે, જ્યાં લાખો પ્રાણીઓના નમૂના સાચવવામાં આવ્યા છે.
- આ સંસ્થા એન્વાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) કરે છે અને ગેરકાયદેસર શિકાર અટકાવવા માટે ડીએનએ બારકોડિંગ તથા પેંગોલિન ઇન્ડેક્સિંગ સિસ્ટમ જેવી ટેકનોલોજી વાપરે છે.
- દેશની નીતિઓ બનાવવામાં મદદ કરવા માટે ZSI નિયમિતપણે ઇન્ડિયન રેડ ડેટા બુક, ફોના ઓફ ઇન્ડિયા શ્રેણી અને એનિમલ ડિસ્કવરીઝ નામના વાર્ષિક અહેવાલો બહાર પાડે છે.
પ્રજાતિ શોધોનું મહત્વ
- એનિમલ ડિસ્કવરીઝ-2025 અને પ્લાન્ટ ડિસ્કવરીઝ-2025 જેવા વાર્ષિક અહેવાલો ભારતમાં દર વર્ષે શોધાતી નવી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સત્તાવાર નોંધ રાખે છે.
- નવી પ્રજાતિઓની શોધથી વિજ્ઞાનનો વ્યાપ વધે છે, જંગલો અને જીવોના સંરક્ષણનું આયોજન મજબૂત બને છે અને એન્વાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) માં મદદ મળે છે.
- આ પ્રકારનું સંશોધન કાર્ય ભારતને કન્વેન્શન ઓન બાયોલોજિકલ ડાઇવર્સિટી (CBD) હેઠળ આપેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ખાતરીઓ પૂરી કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.